Γράφει ο Ευάγγελος Καραμανές

Ωστόσο, ο λαϊκός πολιτισμός δεν αποτελεί ένα ακίνητο απολίθωμα, αλλά ένα ζωντανό, δυναμικό και οργανικό σύστημα, το οποίο μεταβάλλεται και επανανοηματοδοτείται μέσα στον ιστορικό χρόνο.

Υπό την ευρεία αυτή έννοια, περιλαμβάνει την καθημερινή ζωή, τις ασχολίες-παραγωγικές δραστηριότητες, την κοσμοθεωρία, τους τρόπους ψυχαγωγίας, τις προφορικές παραδόσεις και τα τραγούδια των ανθρώπων κυρίως της αγροτικής υπαίθρου αλλά και των πόλεων, όπως μελετήθηκαν ιστορικά τα εν λόγω στοιχεία από τις λαογραφικές σπουδές.

Η παράδοση, προερχόμενη από το ρήμα παραδίδω, λειτουργεί ως ένα αόρατο νήμα που μεταφέρει προφορικά κυρίως αλλά και γραπτά στοιχεία από γενιά σε γενιά. Στην ανάγκη για πατριδοτοπική και εθνική αυτογνωσία σήμερα προστίθενται και άλλες διαστάσεις που αφορούν την διαχείριση αυτού του πολιτισμικού αποθέματος.

Στον θεσμικό αλλά γενικότερα τον δημόσιο λόγο η παράδοση συνδέεται, εδώ και δύο δεκαετίες περίπου, με την έννοια της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς, όπως ορίζεται από το πλαίσιο της UNESCO. Από αυτή την άποψη αναδεικνύεται ως ένα ισχυρό συμβολικό κεφάλαιο για τις τοπικές κοινωνίες.

Το κεφάλαιο αυτό, όταν αξιοποιείται με σεβασμό προς το κοινωνικό και πολιτισμικό του πλαίσιο, μέσα από τη βιωματική εκπαίδευση και τον ποιοτικό τουρισμό, μπορεί να αποτελέσει μοχλό για μια ισόρροπη και βιώσιμη ανάπτυξη.

Στη σημερινή πραγματικότητα, η πολιτιστική αυτή κληρονομιά, οι ρίζες, μπορούν να αποτελέσουν, παράλληλα, θεμέλιο για την ανθεκτικότητα των πολιτισμών και των κοινωνιών. Σε ένα περιβάλλον που δοκιμάζεται από την κλιματική αλλαγή, η παραδοσιακή γνώση γύρω από τη διαχείριση της γης και η ορθολογική αξιοποίηση των φυσικών πόρων προσφέρουν πολύτιμα εργαλεία οικολογικής προσαρμογής. Παράλληλα, η ανάδυση της τεχνητής νοημοσύνης σηματοδοτεί μια νέα και εξαιρετικά ταχεία φάση τεχνολογικής μεταβολής, με σημαντικές επιπτώσεις στον τρόπο παραγωγής, διάδοσης και πρόσληψης της γνώσης.

Η εξέλιξη αυτή δεν χρειάζεται να αντιμετωπίζεται τεχνοφοβικά, αλλά ως ένας παράγοντας που μετασχηματίζει τις κοινωνικές και πολιτισμικές δομές. Απέναντι σε αυτή τη νέα ψηφιακή επιτάχυνση, η παράδοση μπορεί να προσφέρει ανθρωποκεντρικές αναφορές και σταθερές, συμβάλλοντας στη διατήρηση της κοινωνικής συνοχής, μιας κοινωνίας που τείνει στον κατακερματισμό.

Στο μεταβαλλόμενο αυτό περιβάλλον, τα κοινωνικά δίκτυα αναδιαμορφώνουν ριζικά τις σύγχρονες κοινότητες και τη διάχυση της πολιτισμικής πληροφορίας. Μέσα στον ψηφιακό χώρο, η συλλογική μνήμη αντιμετωπίζει το φαινόμενο των fake news και του fakelore -την τεχνητή κατασκευή ψευδο-παραδόσεων για λόγους εντυπωσιασμού, εμπορευματοποίησης ή ιδεολογικής παραπλάνησης.

Η μελέτη του ψηφιακού λαϊκού πολιτισμού (Digital Folklore) επαναφέρει τον όρο στο επίκεντρο της κριτικής ανάλυσης, καθώς τα δίκτυα λειτουργούν ως επιταχυντές αυτών των φαινομένων. Όταν όμως η παράδοση αποσπάται από το βιωματικό της πλαίσιο και μετατρέπεται σε αποκομμένο «θέαμα», κινδυνεύει να απωλέσει την ιστορική της διάσταση, τις γνώσεις και τις κοινωνικές σχέσεις που τη συνοδεύουν. 

Στην Ελλάδα, παρά τη δημογραφική συρρίκνωση της υπαίθρου τα πλήγματα στην πρωτογενή παραγωγή, την εγκατάλειψη των χειροτεχνικών δραστηριοτήτων οι προσπάθειες των τοπικών κοινοτήτων -στις οποίες συμμετέχουν ενεργά και μέλη της διασποράς- παραμένουν πάρα πολλές, δυναμικές και αξιόλογες για τη δημιουργική διατήρηση του λαϊκού πολιτισμού. Για τον λόγο αυτό, η επιστροφή στις ρίζες, δηλ. η λαογραφική γνώση, η ενασχόληση και ο δημιουργικός διάλογος με τα στοιχεία του λαϊκού πολιτισμού, δεν αποτελεί οπισθοδρόμηση, αλλά μια πράξη βαθιάς ευθύνης απέναντι στο παρόν και στο μέλλον.

Το ζητούμενο δεν είναι να διατηρήσουμε τα πάντα αναλλοίωτα, αλλά να επιλέξουμε τι θα διατηρήσουμε ζωντανό και με ποιον τρόπο θα το μεταφέρουμε στις επόμενες γενιές. Μέσα από ένα σύγχρονο επιτελεστικό πλαίσιο, οι νεότερες γενιές καλούνται να φιλτράρουν τον ψηφιακό θόρυβο, να βιώσουν τα έθιμα, τα ανταμώματα, τις τροφές, τους τρόπους ζωής, τις αξίες και τον λαϊκό πολιτισμό και, μέσα από αυτή τη διαδικασία, να επαναπροσδιορίσουν την ταυτότητά τους. 

Η πολιτιστική κληρονομιά, τελικά, δεν είναι μόνο ό,τι κληρονομούμε από το παρελθόν· είναι και η ευθύνη του παρόντος να επιλέξει τι θα παραδώσει στο μέλλον, διατηρώντας ζωντανές εκείνες τις αξίες και τις μορφές πολιτισμού που μπορούν να συμβάλουν στη διατήρηση ενός κόσμου ανθρώπινου και ανθεκτικού απέναντι στο αβέβαιο μέλλον.

*Ευάγγελος Καραμανές, Διευθυντής Ερευνών, Διευθύνων του Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών

Φωτογραφίες: Unsplash