Πόσες φορές δεν έχουμε συναντήσει στον δρόμο μας, μέσα κι έξω από τις πόλεις, ερείπια, κελύφη βιομηχανικών κτηρίων που κάποτε ήταν ζωντανοί παραγωγικοί οργανισμοί;

Στα κουφάρια αυτά κυριαρχεί η σιωπή, η απουσία, το κενό. Μεγάλοι, άδειοι χώροι, που το μέγεθός τους και η απουσία ανθρώπινης παρουσίας προκαλεί τον φόβο του αγνώστου, του ανοίκειου.

Και η σιωπή αντηχεί…

Λιπάσματα Δραπετσώνας (φωτ. Μαρία Μαυροειδή, 2019)

Όμως δεν ήταν πάντα έτσι. Κάποτε αυτοί οι χώροι πάλλονταν από διαρκή κινητικότητα, αντηχούσαν ένα σωρό θορύβους, έσφυζαν από κίνηση και ζωή: άνθρωποι, μηχανές, υλικά, μυρωδιές, βουή, προϊόντα. Και όλη αυτή η δραστηριότητα στρεφόταν γύρω από την κατασκευή, την παραγωγή προϊόντων: κλωστές, υφάσματα, τρόφιμα, ποτά, δέρματα, μεταλλικά-γυάλινα-ξύλινα αντικείμενα, καπνός και τσιγάρα, αλεύρι, λιπάσματα και χίλα δυο άλλα προϊόντα.

ΠΥΡΚΑΛ Ελευσίνας (φωτ. Μαρία Μαυροειδή, 2019)

Η ανάπτυξη των πόλεων και η βίαιη διαδικασία της αποβιομηχάνισης οδήγησαν στο κλείσιμο πολλών εργοστασίων και στη συνακόλουθη δημιουργία εκτεταμένων βιομηχανικών ερειπιώνων, οι οποίοι παραδόθηκαν στην εγκατάλειψη, τη φθορά, την υποβάθμιση και, τελικά, στη λήθη. Για όσους εργάστηκαν σε αυτά ή έζησαν κοντά τους συχνά αποτελούσαν ένα «ανεπιθύμητο παρελθόν», δεδομένου ότι ταυτίστηκαν με δύσκολες συνθήκες εργασίας και ένα επιβαρυμένο περιβάλλον. Για όσους τα γνώρισαν μόνο ως ανενεργούς χώρους, έγιναν συχνά συνώνυμο της υποβάθμισης και της όχλησης.

Όμως η ίδια η διαδικασία της καταστροφής εξέθρεψε παράλληλα και το ενδιαφέρον για το υλικό απόθεμα της περιόδου της εκβιομηχάνισης σε κάθε χώρα. Οι μελετητές αυτών των καταλοίπων διατύπωσαν τον ορισμό για τη βιομηχανική κληρονομιά:

Η βιομηχανική κληρονομιά είναι τα κατάλοιπα του βιομηχανικού πολιτισμού που έχουν ιστορική, τεχνολογική, κοινωνική, αρχιτεκτονική ή επιστημονική αξία. Αυτά τα κατάλοιπα αποτελούνται από κτήρια και μηχανήματα, εργαστήρια, εργοστάσια, μεταλλεία, χώρους μεταποίησης, χώρους αποθήκευσης, τόπους όπου παράγεται, μεταφέρεται και χρησιμοποιείται ενέργεια, μεταφορές με όλη την υποδομή τους, καθώς και χώρους που χρησιμοποιούνταν για κοινωνικές δραστηριότητες σχετικές με τη βιομηχανία, όπως η στέγαση, η θρησκευτική λατρεία και η εκπαίδευση. Η βιομηχανική κληρονομιά περιλαμβάνει και άυλες διαστάσεις, όπως η τεχνογνωσία, η οργάνωση της εργασίας.

ΠΥΡΚΑΛ Υμηττού (φωτ. Μαρία Μαυροειδή, 2024)

Στην Ελλάδα, από τη δεκαετία του 1980 ξεκίνησαν να αναγνωρίζονται τα κατάλοιπα της εκβιομηχάνισης ως τμήμα της πολιτιστικής μας κληρονομιάς που χρήζει προστασίας, ενώ έγιναν και οι πρώτες κηρύξεις βιομηχανικών μνημείων στη χώρα.

Την επόμενη φορά που θα βρεθούμε μπροστά σε ένα τέτοιο σιωπηλό κτήριο, ας προσπαθήσουμε να αφουγκραστούμε τις ιστορίες που αντηχούν μέσα του…

Μαρία Μαυροειδή (βιομηχανική αρχαιολόγος)