Ο Φάνης Καφούσιας έχει τη δική του ξεχωριστή σχέση με αυτή την τέχνη. Η παρουσία του στην παντομίμα δεν αφορά μόνο την τεχνική της κίνησης, αλλά κυρίως την ικανότητα να μεταφέρει συναίσθημα και νόημα χωρίς να χρειάζεται να ειπωθεί ούτε μία λέξη.

Με αφορμή τη διαδρομή του, την σχέση του με το σώμα και την έκφραση, συζητάμε μαζί του για την παντομίμα, για όσα κρύβονται πίσω από μια κίνηση και για το πώς ένας καλλιτέχνης μπορεί να κάνει τη σιωπή να μιλήσει.

Συνέντευξη στην Τεριάννα Παππά

Πότε καταλάβατε ότι το σώμα μπορεί να πει περισσότερα από τα λόγια; Υπήρξε μια συγκεκριμένη στιγμή που είπατε «αυτό θέλω να κάνω»;

Η παιδική ψυχή πάντα εκφράζεται. Ο τρόπος που βλέπεις τον κόσμο σαν παιδί είναι το πιο δυνατό ορμέμφυτο. Ένας εσωτερικός διάλογος που ψάχνει να μιλήσει και να αναγνωρίσει τον εαυτό του μέσα στον κόσμο. Έτσι η παιδεία μας καθορίζει. Η μουσική, ο στίβος, η ποίηση και η φιλοσοφία ήταν τα στοιχεία που διαμόρφωσαν τα πρώτα χαρακτηριστικά.

Η στιγμή είναι όταν συντονίζεται η ψυχή σου με τον κόσμο γύρω σου. Εκεί ανάμεσα στην παιδική αναζήτηση που πάντα υπάρχει και το πέταγμα στο άγνωστο μόλις απελευθερώνεις τα «θέλω» σου ως έφηβος, κάτι συμβαίνει.

Κάρμα ή εσωτερική αναζήτηση, η ομάδα της μιμικής δημιουργείται ανάμεσα στο θεατρικό παιχνίδι του Λάκη Κουρεντζή στην Ελλάδα και τη μοναδική μας δασκάλα Ιζαμπέλ Μιάλ και τη Μαρία Καταροπούλου.

Τρεις νέοι ο Αντώνης, ο Ανδρέας και ο Φάνης από το ΤΕΦΑΑ συναντιούνται και εκεί γεννιούνται όλα. Εκεί, μέσα σε δεσμούς αγνούς σαν δεύτερη οικογένεια, μαθαίνουμε την τεχνική του μεγάλου δασκάλου Μαρσέλ Μαρσώ και της Ελά Ζαροζέφσκι, της συντρόφου του Μαρσώ. Εκεί με τις πρώτες δυναμικές ασκήσεις παντομίμας αρχίζεις να μιλάς μια νέα γλώσσα, τη γλώσσα του εκφραστικού σώματος και άρρηκτα συνδεδεμένης με τη γλώσσα της ψυχής. Είναι βιώματα που μας συνδέουν. Γιατί στην πραγματικότητα η παντομίμα γεννιέται με την απαρχή του Πολιτισμού ως πρώτη μορφή έκφρασης και επικοινωνίας. Τόσο «κοινή» είναι αυτή η ανάγκη να μιλήσουμε με το σώμα μας.

Πολλοί ταυτίζουν την παντομίμα με τον «αόρατο τοίχο». Πώς θα εξηγούσατε εσείς σε κάποιον που δεν έχει δει ποτέ παράστασή σας, τι πραγματικά είναι η παντομίμα σήμερα;

Ο «αόρατος τοίχος» δημιουργείται όπως όλα αυτά τα στοιχεία που είναι αόρατα και εμφανίζονται όταν η τέχνη της παντομίμας τα κάνει ορατά. Τα παιδιά λατρεύουν την προσωπική τους έκφραση μέσα από τη γλώσσα του σώματος. Δοκιμάζουν τον αόρατο τοίχο σαν κάτι που ήδη το γνωρίζουν. Αυτό είναι μια ιστορία που πάντα υπάρχει: η αρχή, το πρώτο βήμα. Σημασία έχει ο διάλογος.

Η παντομίμα είναι η τέχνη της στιγμής όπου σε κάθε στιγμιότυπο χωρούν άπειρες λεπτομέρειες. Μια ματιά καθορίζει τα πάντα. Μια ανάσα εμπεριέχει λόγια που πάλλονται και ξεδιπλώνουν ορατά συναισθήματα.

Τι θα γίνει παρακάτω σε μια αφήγηση που ξεκινά από τον τοίχο και σκαρφαλώνει στον ουρανό ή αποκαλύπτει μυστικούς δρόμους σε ένα πρωινό ξύπνημα μετά μια ξαφνική «καταιγίδα». Ο αόρατος τοίχος δημιουργείται για να ξεκινήσει μια αφήγηση με εναλλαγές τέτοιες που πάντα σε ωθούν στην έκπληξη.

Όταν γυμνάζεσαι για να μάθεις την τεχνική, αυτό είναι μόνο η αφορμή. Στην τέχνη της σωματικής αφήγησης τα σταθερά σημεία είναι για να μας φανερώσουν ρόλους. Αυτόν που βλέπεις τελικά είναι τον λόγο για τον οποίο το κάθε αόρατο γίνεται ορατό ανάμεσά μας. Αυτό το μεταξύ μας που μας ενώνει είναι παντομίμα…

H παντομίμα γεννιέται 

με την απαρχή του Πολιτισμού 

ως πρώτη μορφή 

έκφρασης και επικοινωνίας.

Πόσο διαφέρει η προετοιμασία σας από ενός ηθοποιού ή ενός χορευτή; Πώς προπονείται καθημερινά ένα σώμα που πρέπει να είναι απόλυτα ακριβές;

Θέατρο, χορός και παντομίμα είναι παρόμοιες και παράλληλες διαδρομές. Θα πρόσθετα μάλιστα και τη μουσική. Στην αρχή όλα έχουν υπομονή και επιμονή. Όλα είναι αποτέλεσμα καθημερινής εξέλιξης. Μικρές και σταθερές κατακτήσεις σε κάτι που απλώνεται σαν θάλασσα, μα και βουνοκορφές μπροστά σου. Όσο μπαίνεις πιο μέσα, τόσο οι τέχνες αυτές συναντώνται ακόμα περισσότερο. Στην πορεία όλα θα πάρουν το ένα από το άλλο. Έτσι βλέπουμε ηθοποιούς να κατέχουν με μεγάλη ακρίβεια την τέχνη της σωματικής έκφρασης.

Μα κι όταν μάθεις χορό μετά από χρόνια άσκησης, μια μέρα θα νιώσεις ποιητής και μουσικός μαζί. Το συναρπαστικό είναι να χαίρεσαι κάθε βήμα και κάθε νέα κατάκτηση. Είναι υπέροχο να φέρνεις χορευτές και ηθοποιούς σε έργα και δρώμενα με στοιχεία παντομίμας και σωματικού θεάτρου.

Σπουδάζοντας όλες τις παραπάνω τέχνες κατάλαβα περισσότερο ακόμα τη μοναδικότητα της παντομίμας. Η σύγχρονη χορευτική παντομίμα είναι μια εξέλιξη της κλασικής παντομίμας όπου μου χάρισε η σπουδή του χορού στην ΚΣΟΤ, όπως και της μουσικοκινητικής σπουδής του εμπνευσμένου και από την Αρχαία Ελλάδα και τον Πλάτωνα, μεγάλου μουσικοσυνθέτη και παιδαγωγού Carl Orff. Το πιο όμορφο για μένα; Να τα ζεις όλα από την πρώτη στιγμή. Να σπάζουμε τους κανόνες και να ενώνουμε τον χρόνο συνύπαρξής μας μέσα από το προσωπικό μας βίωμα.

Ζούμε σε μια εποχή φασαρίας και υπερέκθεσης. Τι δύναμη έχει η επιλογή να μείνει κανείς σιωπηλός επί σκηνής;

Η παντομίμα και ο μίμος προέρχονται από τη «φασαρία». Έρχονται από το θέατρο δρόμου και τα αρχαία δρώμενα. Τους αρέσει η σχέση με το πλήθος και γίνεται ακόμα πιο απαραίτητος ο σιωπηρός μίμος σήμερα μέσα στη μεγαλούπολη που συχνά καταπίνει την έκφραση και τα συναισθήματά μας. Η σκηνή είναι πάντα ένας χώρος μαγικός όπου χωράει όλες τις εντάσεις της ανθρώπινης ύπαρξης. Ο μίμος μπορεί να φέρνει την σκηνή μαζί του. Σε έναν πολυσύχναστο δρόμο ή πλατεία, σε ένα πάρκο, σε μια γειτονιά. Η σιωπή του είναι η φωνή που ακούγεται όταν γύρω περνούν μεγάλα λεωφορεία. Η τέχνη διαχρονικά ανθίζει μέσα από δυνατές σιωπές…

Κρατώ τη δύναμη της σιωπής 

σαν ένα όραμα 

για τον κόσμο και τη ζωή.

Τι είναι πιο δύσκολο να αποδώσετε χωρίς λόγια; Χαρά, θυμό, ντροπή ή κάτι πιο αφηρημένο όπως ο χρόνος και η μοναξιά;

Αυτό που ξεχωρίζει την παντομίμα από τις άλλες παραστατικές τέχνες είναι ότι στην πραγματικότητα η παντομίμα και η μιμική είναι μια πραγματική γλώσσα. Μαθαίνουμε να μιλάμε με το σώμα μας. Το σώμα σκέφτεται, το σώμα ακούει, το σώμα εκφράζεται πάνω σε πραγματικές λέξεις, έννοιες, αντικείμενα και πράξεις. Άρα το απλό με το σύνθετο συναντούνται.

Έτσι όχι μόνο εκφράζουμε λέξεις αλλά και προτάσεις και κείμενα σωματικά. Το ενδιαφέρον όμως δεν είναι η απλή άρθρωση των εννοιών, αλλά το συναίσθημα και οι παράλληλες σκέψεις που το συνοδεύουν.

Ο θεατής παρακολουθεί τις εναλλαγές αυτών των συναισθημάτων. Αυτή η τέχνη είναι αρχικά λοιπόν κοινή σε όλους μας, όπως η ντροπή, ο θυμός και η χαρά. Αμέσως μιλάμε και καταλαβαίνουμε όλοι τον σωματικό λόγο. Ο χρόνος όμως εξελίσσει τον δημιουργό αυτών των λέξεων σε λογοτέχνη ψυχικών καταστάσεων.

Με την ερώτηση αυτή δίνεται η δυνατότητα να συνομιλήσουμε πάνω στη σύνθεση της μιμικής τέχνης. Το πιο σημαντικό και δύσκολο απ’ όλα, το κωμικό στοιχείο που πλέον είναι αποτέλεσμα βιωμένων αντανακλαστικών.

Χωρίς κείμενο η επικοινωνία με τον θεατή είναι άμεση. Τι «ακούτε» από το κοινό μέσα στη σιωπή που ένας ομιλών ηθοποιός ίσως δεν θα πρόσεχε;

Μέσα στη σιωπή το κυρίαρχο στοιχείο είναι το βλέμμα. Αυτό δίνει την στίξη στον αόρατο κόσμο των αισθήσεων. Στην πράξη είναι σαν να συνδημιουργείς μέσα από την εσωτερική σκέψη με τον θεατή. Χρειάζεται η δεξιοτεχνία στις κινήσεις. Το κείμενο όμως το δημιουργείς κάθε στιγμή μαζί με τον θεατή. Μαζί με το κοινό διαλέγεις παράλληλους ρυθμούς, σκέψεις και πράξεις.

Πώς αντιμετωπίζει το ελληνικό κοινό την παντομίμα; Είναι μια τέχνη παρεξηγημένη, υποτιμημένη ή απλώς άγνωστη;

Ποτέ δεν ένιωσα την τέχνη αυτή παρεξηγημένη ή άγνωστη. Από τη Λυρική Σκηνή μέχρι τους αυτοσχεδιασμούς στους δρόμους και τα πάρκα, ο μίμος πάντα αντιμετωπίζεται σαν ένας φίλος που έρχεται να μας συναντήσει. Όσο πιο καλά οργανώνεται μία παραγωγή ή ένα δρώμενο έτσι και το κοινό ακολουθεί και χαίρεται με την παντομίμα και το σωματικό θέατρο.

Ο σύγχρονος πολιτισμός πάντα θα εξελίσσεται με τις παραστατικές τέχνες. Στην αρχαιότητα αυτό ήταν παράδοση. Στην Ελλάδα οφείλουμε να ανακαλύπτουμε την παράδοσή μας συνεχώς κι αυτό έχει άπειρες δυνατότητες να προσφέρει στη διαδραστική τέχνη της παντομίμας το ανάλογο κοινωνικό πρόσημο. Στις ρίζες μας θα βρίσκουμε τον τρόπο.

Η μιμική είναι 

σαν τον άνεμο και τα κύματα.

Υπάρχει μια παράσταση ή μια αντίδραση ενός θεατή που δεν θα ξεχάσετε ποτέ;

Κάθε παράσταση ή δρώμενο αφήνει μνήμη στον καλλιτέχνη. Χαίρεσαι μέσα στο πλήθος να προσφέρεις το χαμόγελό σου και την κουβέντα σου. Όταν με κάλεσε ο κύριος Ζουγανέλης σε ένα σημαντικό φεστιβάλ αφιερωμένο στα ΑΜΕΑ. Εκεί, μπροστά σε ένα παιδί πάνω στο καροτσάκι πήρα μια συνάντηση χαράς που ξεχώρισα. Το να μπορείς να προσφέρεις στην τέχνη μας είναι η μεγαλύτερη ικανοποίηση. Το ίδιο είναι ανάλογα να μπορείς να επικοινωνήσεις με κάθε παιδική ψυχή μικρού ή μεγάλου φίλου.

Τι είναι αυτό που δεν βλέπει ποτέ ο θεατής και είναι το πιο δύσκολο ή μοναχικό κομμάτι αυτής της δουλειάς;

Ναι, η μητέρα μου και ενώ βρισκόμουν στο ρόλο του Οβελίξ, έφυγε. Η μεταμόρφωση έχει πάντα κόστος και κατάθεση ψυχής. Η χαρά και η λύπη συναντιούνται. Είναι ένας καθημερινός αγώνας όπως κάθε τι που αγαπάμε πολύ. Τόσο πολύ κοινό θα έλεγα για όλους μας.

Αν σας έδιναν μικρόφωνο για μία μόνο φράση στο τέλος της παράστασής σας, τι θα λέγατε στο κοινό;

Να μείνουμε πάντα κοντά στις αξίες και τα ιδανικά μας.

Ο Μαρσέλ Μαρσώ έλεγε ότι «η σιωπή είναι άπειρη, οι λέξεις έχουν όρια». Πώς επηρεάζει η κληρονομιά του δικού του «Κλόουν Μπιπ» τον τρόπο που χτίζετε τον δικό σας βουβό χαρακτήρα στην σκηνή σήμερα;

Ο Μαρσέλ Μαρσώ έκανε την δύναμη της σιωπής του μια παντοτινή τέχνη. Μας έχει αφήσει ένα τόσο δυνατό παράδειγμα που κάθε κίνηση κλασικής παντομίμας έχει έντονη επιρροή από τη δική του μοναδικότητα. Είναι το πρότυπό μας. Έτσι καθιερώθηκε η τέχνη της παντομίμας.

Θα έλεγα πως το ίδιο αυτό χάρισμα του μεγάλου δασκάλου μας εξ ίσου μας απελευθερώνει να ανακαλύψουμε τις δικές μας δυνατότητες. Κρατώ τη δύναμη της σιωπής σαν ένα όραμα για τον κόσμο και τη ζωή. Έτσι ανακαλύπτουμε τον πραγματικά δικό μας κόσμο και τον καλλιτεχνικό μας κώδικα.

Στην κλασική γαλλική παντομίμα, η τεχνική του Etienne Decroux (δασκάλου του Μαρσώ) διαχωρίζει τη «σωματική μιμική» (corporeal mime) από την απλή αναπαράσταση αντικειμένων, όπως ο γνωστός αόρατος τοίχος. Εσύ πώς ισορροπείς ανάμεσα στην καθαρή ψευδαίσθηση και στη βαθύτερη σωματική έκφραση των συναισθημάτων;

Ο Etienne Decroux είναι ο ιδρυτής του σωματικού θεάτρου της μιμικής. Έβαλε τις βάσεις όπου δημιουργήθηκε το σωματικό θέατρο. Πράγματι η σωματική μιμική έχει διαφορετικούς κανόνες πάνω στην έκφραση των συναισθημάτων.

Στην πράξη αυτή η ισορροπία εξελίσσει τη δική μας προσωπική τεχνική. Η μιμική είναι σαν τον άνεμο και τα κύματα. Η κλασική παντομίμα σαν το σταθερό κατάρτι και την πένα του συγγραφέα. Με τα δυο στοιχεία θα ταξιδέψουμε κι εμείς στην προσωπική μας αλήθεια πάνω στην σκηνή. Και με αυτή την ίδια χαρά θα το μεταδώσουμε στους νέους δημιουργούς.