Ποιος αποφασίζει τι θα δούμε και τι θα μείνει έξω από το κάδρο; Ποιος επιλέγει τη στιγμή που ένα βλέμμα θα συναντήσει ένα άλλο, τη σιωπή που θα ακολουθήσει μια λέξη, το φως που θα αποκαλύψει ένα πρόσωπο ή τη σκιά που θα το κρύψει; Πίσω από κάθε εικόνα υπάρχει ένα άλλο βλέμμα. Εκείνο που παρατηρεί, φαντάζεται, ανασυνθέτει. Που αναζητά ιστορίες μέσα στις ιστορίες, ανακαλύπτει το απρόσμενο στο συνηθισμένο και μετατρέπει μια φευγαλέα στιγμή σε κάτι που μπορεί να μείνει ανεξίτηλο στη μνήμη.

Η σκηνοθεσία είναι μια παράξενη συνομιλία ανάμεσα στο πραγματικό και το φανταστικό. Άλλοτε δημιουργεί έναν κόσμο από την αρχή και άλλοτε επιχειρεί να αποκρυπτογραφήσει εκείνον που ήδη υπάρχει. Μια πόρτα που ανοίγει, ένα πρόσωπο που διστάζει, ένας άνθρωπος που αφηγείται τη ζωή του. Τίποτα δεν είναι ασήμαντο όταν κάποιος γνωρίζει πώς να το κοιτάξει. Η κάμερα γίνεται προέκταση της σκέψης, το φως αποκτά τη δική του γλώσσα και ο χρόνος άλλοτε επιμηκύνεται και άλλοτε συμπυκνώνεται σε λίγα δευτερόλεπτα.

Τρεις δημιουργοί, ο Χρήστος Δήμας, ο Χρήστος Μπάρμπας και ο Κώστας Κωστόπουλος, προσεγγίζουν τη σκηνοθεσία μέσα από τις δικές τους εμπειρίες στον κινηματογράφο, το ντοκιμαντέρ και την τηλεόραση. Τρεις διαφορετικές διαδρομές πίσω από την κάμερα, τρεις προσωπικές οπτικές για την τέχνη που δίνει μορφή στις ιστορίες. Γιατί, τελικά, η σκηνοθεσία δεν είναι μόνο η τέχνη τού να δείχνεις. Είναι πρωτίστως η τέχνη τού να βλέπεις.

Χρήστος Δήμας: Η μαγεία μιας στιγμής

Ο σκηνοθέτης είναι ο άνθρωπος που μπορεί να πάρει μία σελίδα από το σενάριο και να δει μικρές ή μεγάλες στιγμές, οι οποίες στο σενάριο είναι απλώς ένας άνθρωπος που μπαίνει σε μία πόρτα. Ως σκηνοθέτης, μπορείς να δεις από τον έναν άνθρωπο που μπαίνει από μία πόρτα και πηγαίνει σε ένα μπαρ, τον τρόπο με τον οποίο θα κοντοσταθεί, τον τρόπο με τον οποίο θα κοιτάξει γύρω από το μπαρ, τον τρόπο με τον οποίο θα περπατήσει μέχρι την μπάρα του μπαρ, τον τρόπο με τον οποίο θα αφήσει το πλήθος να τον αγκαλιάσει ή να τον διώξει. Είναι μία γραμμή σε ένα σενάριο.

Ο σκηνοθέτης, μαζί με τους συνεργάτες του, τον διευθυντή φωτογραφίας που θα ορίσει πώς θα πέσει η σκιά, τον βοηθό σκηνοθέτη που θα ελέγξει το πλήθος να περπατάει, τον ηχολήπτη για να ακούσει το παγάκι στο ποτήρι, όλα αυτά τα ελέγχει και με όλα αυτά διηγείται, με την κίνηση της κάμερας και φυσικά με τη συνεργασία με τον ηθοποιό, μια στιγμή.

Αυτό είναι ένα μαγικό πράγμα και αυτή είναι η μαγεία αυτής της στιγμής, την οποία ως σκηνοθέτης μπορώ να αποτυπώσω σε όλες αυτές τις διαστάσεις, εκεί που στο χαρτί είναι μόνο μία πρόταση. Αυτό είναι που με κάνει να θέλω να κάνω ξανά και ξανά και ξανά σινεμά και την τηλεόραση. 

*Χρήστος Δήμας: Σκηνοθέτης, σεναριογράφος και συγγραφέας, με πολυετή παρουσία στον κινηματογράφο και την τηλεόραση. Έχει σκηνοθετήσει, μεταξύ άλλων, τις ταινίες «Νήσος», «Ακάλυπτος» και «Ταξίδι στ’ αστέρια», καθώς και δημοφιλείς τηλεοπτικές σειρές.

Χρήστος Μπάρμπας: Μυθολογία του πραγματικού

Σκηνοθέτης στα ελληνικά -όπως και το γαλλικό metteur en scène- προσδιορίζει περισσότερο από άλλες γλώσσες αυτό που θεωρώ πως είναι η δουλειά μου: αυτός που θέτει επί σκηνής μια δράση και πρόσωπα. Βέβαια εδώ φωλιάζει και μια αντίφαση. Πώς σκηνοθετείς κάτι που οφείλεις να παρουσιάσεις όσο πιο πιστά γίνεται; Κι όμως, μέσα σε αυτή την αντίφαση βρίσκεται, κατά τη γνώμη μου, η αλήθεια του πραγματικού.

Ο σκηνοθέτης δεν είναι ιστορικός. Όποια αλήθεια κι αν θέλει να αποκαλύψει, χρειάζεται κι εκείνος τον μύθο. Τη δραματουργική οργάνωση, τη συμπύκνωση, την επιλογή και την ανασύνθεση, για να μετατρέψει το υλικό της πραγματικότητας σε αφήγηση.

Κάθε φορά που δημιουργείς ένα ντοκιμαντέρ, συμπυκνώνεις την ιδέα που έχεις για τη ζωή και τον άνθρωπο. Οι μύθοι δεν είναι το ψέμα απέναντι στην αλήθεια. Είναι μια διαδικασία συναισθηματικής συμπύκνωσης, όπου φωλιάζει η δική σου αλήθεια. Και όσο πιο ειλικρινής είσαι με τα συναισθήματά σου, τόσο πιο αληθινή γίνεται η ιστορία που αφηγείσαι.

Αποκωδικοποιείς ένα σύμπαν μέσα από τις επιλογές που κάνεις στο κάδρο, το φως, τη θέση της κάμερας, τους πρωταγωνιστές και, αργότερα, στο μοντάζ, τις λέξεις και τις σκηνές, παλεύοντας να παρουσιάσεις μια πραγματικότητα όπως τη βίωσες.

Το ντοκιμαντέρ δεν είναι η πραγματικότητα. Είναι η συναισθηματική αντίδραση του δημιουργού απέναντι στο βίωμα άλλων ανθρώπων. Αν η Ιστορία είναι οι άνθρωποι και οι πράξεις τους, το ντοκιμαντέρ είναι η εντύπωση ενός ανθρώπου πάνω σε αυτά.

*Χρήστος Μπάρμπας: Σκηνοθέτης και παραγωγός ντοκιμαντέρ, με σπουδές κινηματογράφου στη Σορβόννη. Έχει δημιουργήσει πολιτιστικές και ιστορικές παραγωγές, μεταξύ των οποίων τα ντοκιμαντέρ «Κ.Π. Καβάφης, ο τολμήσας» και «Μέσα από το τζάμι, τρεις πράξεις».

Κώστας Κωστόπουλος: Η ματιά που δίνει ζωή στο σενάριο

Η σκηνοθεσία σημαίνει άποψη. Το ίδιο σενάριο, αν το δώσουμε σε δέκα διαφορετικούς σκηνοθέτες, θα έχουμε δέκα διαφορετικές σκηνές, δέκα διαφορετικές σειρές ή δέκα διαφορετικές ταινίες. Αυτό δεν συμβαίνει μόνο στον κινηματογράφο και την τηλεόραση, αλλά και στο θέατρο. Το ίδιο θεατρικό έργο, είτε πρόκειται για αρχαία τραγωδία είτε για κλασικό ή σύγχρονο έργο, μπορεί να αποκτήσει δέκα διαφορετικές όψεις μέσα από τη ματιά δέκα διαφορετικών σκηνοθετών.

Μιλάμε, βέβαια, για μια επαγγελματική συνθήκη, κατά την οποία ένας παραγωγός αναθέτει σε έναν σκηνοθέτη να επιτελέσει το έργο του: να μεταφέρει τις λέξεις από το χαρτί σε κινούμενες εικόνες και ήχο. Ανεξάρτητα από το είδος της παραστατικής τέχνης, είτε πρόκειται για παράσταση αρχαίας τραγωδίας στην Επίδαυρο, ντοκιμαντέρ, κινηματογραφική ταινία, τηλεοπτική σειρά ή ακόμη και βιντεοκλίπ, η υποχρέωση του σκηνοθέτη είναι μία και μοναδική: να αφηγηθεί μια ιστορία και να καταφέρει να εμπλέξει συναισθηματικά τον θεατή.

Για να ανταποκριθούμε στις ανάγκες των διαφορετικών ειδών, ακολουθούμε πολλές φορές διαφορετικούς «κώδικες» κινηματογράφησης. Η δραματική σειρά συνέχειας εμπεριέχει στοιχεία από τη λογοτεχνία, το ραδιόφωνο και τον κινηματογράφο.

Ακόμη και στις σειρές συνέχειας, τα είδη μπορεί να διαφέρουν: καθημερινή δραματική σειρά, μίνι δραματική σειρά, εβδομαδιαία αστυνομική σειρά, κομεντί ή κωμωδία. Για να υπηρετήσει ο σκηνοθέτης το κάθε είδος, πρέπει να ακολουθήσει τα συστατικά στοιχεία και τους κανόνες που το χαρακτηρίζουν. Πολλές φορές, μάλιστα, η επιτυχημένη ανατροπή αυτών των κανόνων αποτελεί πρόκληση. Για να το πετύχει, όμως, ένας επαγγελματίας σκηνοθέτης πρέπει όχι μόνο να γνωρίζει τους κανόνες του κάθε είδους, αλλά και να τους έχει αφομοιώσει στο σύνολό τους.

Η επιλογή των ηθοποιών, ο φωτισμός, τα ρούχα που θα φορούν, τα σκηνικά και οι χώροι στους οποίους θα κινούνται, ο τρόπος που θα μιλούν και η μουσική που θα τους συνοδεύει πρέπει να δημιουργούν έναν κόσμο γοητευτικό. Η ιδιαιτερότητα της σκηνοθεσίας μιας δραματικής σειράς συνέχειας έγκειται στην ικανότητα του σκηνοθέτη να υπηρετεί το σενάριό της.

«Εν αρχή ην ο Λόγος», όπως αναφέρεται στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο. Πέρα, όμως, από τους διαλόγους, το σενάριο καθορίζει τη δραματουργική αφήγηση, την αλληλουχία των γεγονότων, τις συναισθηματικές κορυφώσεις, τις εντάσεις, τη ροή και τη συνέπεια όλων αυτών στο σύνολο των επεισοδίων.

Η πραγματική πρόκληση βρίσκεται στην ασφυκτική πίεση του χρόνου των γυρισμάτων. Ο σκηνοθέτης πρέπει να βρίσκεται διαρκώς σε εγρήγορση, ώστε να διαχειρίζεται τις επιλογές που θα τον φέρουν πιο κοντά στο επιθυμητό αποτέλεσμα.

Έτσι, η πίεση του χρόνου αποτελεί τον σημαντικότερο παράγοντα που χαρακτηρίζει τα γυρίσματα μιας σειράς πολλών επεισοδίων. Σε αυτή την περίπτωση δεν υπάρχει η πολυτέλεια χρόνου που προσφέρει το θέατρο, με τη μεγαλύτερη διάρκεια των προβών, ούτε εκείνη του κινηματογράφου, όπου ο απαιτούμενος ωφέλιμος χρόνος γυρίσματος ανά ημέρα είναι πολύ μικρότερος.