Για την Πέρσα Σταματοπούλου, το σώμα δεν είναι απλώς το μέσο της καλλιτεχνικής έκφρασης. Είναι ένα ζωντανό αρχείο εμπειριών και συναισθημάτων, ένας αδιάψευστος μάρτυρας της ανθρώπινης ύπαρξης.

Γεννημένη στην Αθήνα, σπούδασε κλασικό και σύγχρονο χορό στη Λυών και στο Παρίσι, ενώ το 1991 ίδρυσε τη δική της ομάδα σύγχρονου χορού, με την οποία παρουσίασε έργα στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, αποσπώντας σημαντικές διακρίσεις. Στη μακρόχρονη δημιουργική της πορεία συνεργάστηκε με σημαντικούς σκηνοθέτες και πολιτιστικούς οργανισμούς, διαμορφώνοντας σταδιακά μια προσωπική χορογραφική γλώσσα, όπου η λιτότητα συναντά την ένταση του ανθρώπινου βιώματος και το σώμα γίνεται ο απόλυτος πρωταγωνιστής.

Στη συζήτησή μας για το Άλως, η χορογράφος και χορεύτρια Πέρσα Σταματοπούλου μιλά για τη σκηνή ως τόπο ελευθερίας, για τη δύναμη της κίνησης να εκφράζει όσα οι λέξεις αδυνατούν να περιγράψουν, αλλά και για τα στερεότυπα που εξακολουθούν να συνοδεύουν την τέχνη του χορού. Αναφέρεται στη δουλειά της με ανθρώπους με κινητικές αναπηρίες, στην ανάγκη να αναγνωριστεί ο χορός ως ουσιαστική καλλιτεχνική και επαγγελματική δραστηριότητα και στη βαθιά σχέση ανάμεσα στην τέχνη και την ανθρώπινη εμπειρία. Γιατί, όπως λέει χαρακτηριστικά, «το σώμα είναι φορέας αλήθειας. Είναι μαρτυριάρης».

Ας επιστρέψουμε στην πρώτη φορά που ανεβήκατε στη σκηνή. Ποιο συναίσθημα εκείνης της στιγμής έχει μείνει ζωντανό μέσα σας μέχρι σήμερα;

Από τότε μέχρι σήμερα, κάθε φορά που ανεβαίνω στη σκηνή νιώθω ελεύθερη. Νιώθω μια φοβερή οικειότητα. Μου φεύγει οποιαδήποτε αγωνία, οποιοδήποτε άγχος μπορεί να έχω και απλώς αφήνομαι. Είναι ένα πάρα πολύ απελευθερωτικό και όμορφο συναίσθημα.

Σπουδάσατε χορό στη Γαλλία, στη Λυών και στο Παρίσι. Τι έφερε η γαλλική σχολή στην τεχνική σας, αλλά και στον τρόπο που σκέφτεστε και αντιμετωπίζετε τον χορό;

Μου άνοιξε έναν πολύ ευρύτερο δρόμο, γεμάτο ερεθίσματα. Ο χορός έπαψε να είναι για μένα μια τυποποιημένη μορφή, περιορισμένη στο μπαλέτο. Ειδικά στον σύγχρονο χορό, με τον οποίο ασχολούμαι, ήρθα σε επαφή με πολλά διαφορετικά είδη και τεχνικές.

Παρακολούθησα πάρα πολλά σεμινάρια, γνώρισα πολλούς χορογράφους. Ήταν σαν να άνοιξαν μπροστά μου πολλά παράθυρα. Βέβαια, χρειάστηκε πάρα πολλή δουλειά. Όταν έφυγα από την Ελλάδα ήμουν μόλις 18 ετών, είχα τελειώσει το σχολείο και η χορευτική μου παιδεία ήταν ουσιαστικά ερασιτεχνικού επιπέδου. Στη Γαλλία βρέθηκα αντιμέτωπη με ένα εξαιρετικά υψηλό επίπεδο χορευτών.

Έπρεπε να καλύψω το κενό, να δουλέψω πολύ και ταυτόχρονα να διαχειριστώ τον τρόπο που έβλεπα τον εαυτό μου δίπλα σε παιδιά με πολύ πιο προχωρημένη τεχνική κατάρτιση. Να μην απογοητευτώ, να συνεχίσω να δουλεύω και να προχωρώ. Ήταν πολύ όμορφα και δημιουργικά χρόνια.

Τι μπορεί να πει ένα σώμα χωρίς να αρθρώσει ούτε μία λέξη, μόνο με την κίνησή του;

Τα πάντα. Το σώμα είναι αρχείο. Αρχείο όλων των εμπειριών μας, όλων των βιωμάτων μας. Το σώμα κουβαλά τη χαρά, τη λύπη, την απόγνωση, την ελπίδα. Γι' αυτό και πολλές φορές λέμε ότι όταν το σώμα αρρωσταίνει, ίσως εκφράζει κάτι που κουβαλάμε μέσα μας. Τα πάντα μπορεί να πει το σώμα.

Μπορεί, τελικά, το σώμα να αποκαλύπτει αλήθειες που το στόμα αποσιωπά;

Βεβαίως. Το σώμα δεν λέει ψέματα. Γι' αυτό κι εγώ, όταν παρατηρώ ανθρώπους να χορεύουν ή απλώς να κινούνται, μπορώ να καταλάβω ορισμένα πράγματα. Όχι ακριβώς τι άνθρωποι είναι, αλλά στοιχεία για τον τρόπο που σκέφτονται, για τον τρόπο που τοποθετούνται απέναντι στα πράγματα. Το σώμα είναι φορέας αλήθειας. Είναι μαρτυριάρης!

Μέσα σε αυτή τη διαδρομή, πώς εξελίχθηκε η προσωπική σας χορογραφική ταυτότητα;

Η χορογραφική μου ταυτότητα χτίστηκε σταδιακά. Θα έλεγα ότι τα τελευταία χρόνια αισθάνομαι πως έχω αποκτήσει μια συγκεκριμένη ταυτότητα. Πάντα ήμουν υπέρ της λιτότητας. Δεν μου άρεσαν τα πολλά σκηνικά. Ήθελα το σώμα να είναι ο πρωταγωνιστής. Άλλωστε, το σώμα μπορεί από μόνο του να αποτελέσει ένα σκηνικό. Τα τελευταία επτά με δέκα χρόνια νιώθω ότι έχω βρει πραγματικά μια χορογραφική ταυτότητα που με αντιπροσωπεύει.

Ποια είναι τα ερωτήματα που επιστρέφουν κάθε φορά που ξεκινάτε ένα καινούργιο έργο, είτε προσωπικά είτε με την ομάδα σας;

Δεν θα έλεγα ότι ξεκινώ από συγκεκριμένα ερωτήματα. Περισσότερο λειτουργώ βιωματικά.

Υπάρχουν εμπειρίες και βιώματα που με κάποιον τρόπο έρχονται στην επιφάνεια και από εκεί γεννιέται μια ιδέα, ένα έργο. Τα ζητήματα που με απασχολούν είναι κυρίως ανθρωποκεντρικά. Με ενδιαφέρει ο άνθρωπος μέσα στην κοινωνία, ο άνθρωπος μόνος του, ο άνθρωπος στις σχέσεις του με τους άλλους. Τα έργα μου είναι βαθιά ανθρωποκεντρικά.

Όταν καλείστε να ερμηνεύσετε η ίδια, κουβαλάτε μαζί σας και τη χορογράφο ή εκείνη υποχωρεί για να αφήσει χώρο στην ερμηνεύτρια;

Την κουβαλώ, βέβαια. Ιδιαίτερα όταν χορογραφώ τον ίδιο μου τον εαυτό. Αυτές οι δύο ιδιότητες αλληλεπιδρούν διαρκώς. Την ώρα που κινούμαι, που αναζητώ πράγματα, παρατηρώ και με έναν εσωτερικό τρόπο. Δεν μπορώ να δω τον εαυτό μου όπως βλέπω έναν χορευτή απέναντί μου, αλλά μπορώ να τον αισθανθώ διαφορετικά.

Δεν νομίζω ότι η μία ιδιότητα υπερισχύει της άλλης. Είναι και οι δύο παρούσες. Η χορογράφος συνομιλεί με τη χορεύτρια, η χορεύτρια ανταποκρίνεται. Είναι ένας προσωπικός διάλογος.

Έχετε συνεργαστεί με σημαντικούς σκηνοθέτες. Πώς διαμορφώνεται ο διάλογος ανάμεσα στη χορογραφία και την σκηνοθεσία, ιδιαίτερα όταν υπάρχει ένα θεατρικό κείμενο που πρέπει να αποκτήσει σωματική έκφραση; 

Κάτι που με ενδιαφέρει πολύ, τόσο όταν συνεργάζομαι με σκηνοθέτες όσο και όταν δημιουργώ δικά μου έργα, είναι η αφαιρετική προσέγγιση. Αποφεύγω την περιγραφικότητα. Δεν θέλω, για παράδειγμα, το δράμα να εκφράζεται απαραίτητα με κραυγές, ένταση ή υπερβολή.

Όταν υπάρχει κείμενο, το διαβάζω πάρα πολύ. Συζητώ με τον σκηνοθέτη, δοκιμάζουμε πράγματα, αναζητούμε τρόπους έκφρασης. Η διαδικασία προχωρά βήμα βήμα, συμπληρωματικά, αλλά πάντα με μια διάθεση αφαίρεσης και όχι περιγραφής.

Ασχολείστε ιδιαίτερα και με τον αυτοσχεδιασμό, ενώ διδάσκετε και σεμινάρια. Τι σας ενδιαφέρει περισσότερο να ανακαλύψουν οι μαθητές σας: την τεχνική ή την προσωπική τους φωνή μέσα από το σώμα;

Ξεκάθαρα την προσωπική τους φωνή. Τα τελευταία χρόνια πραγματοποιώ πολλά σεμινάρια στα οποία συμμετέχουν άνθρωποι πολύ διαφορετικοί μεταξύ τους. Μεγαλύτερης ηλικίας, ερασιτέχνες, επαγγελματίες χορευτές.

Προσπαθώ να δημιουργώ ένα πλαίσιο που καθορίζεται από την ανάγκη του ανθρώπου να κινηθεί και να εκφραστεί, όχι από την τεχνική του κατάρτιση. Βεβαίως, ένας επαγγελματίας χορευτής έχει διαφορετική αντίληψη του σώματος και της κίνησης. Η τεχνική του εμπεριέχεται στην έκφρασή του και δημιουργεί άλλες ποιότητες.

Όμως, με έναν σχεδόν μαγικό τρόπο, όταν υπάρχει ένα περιβάλλον σεβασμού και αποδοχής, χάνεται αυτή η διάκριση ανάμεσα σε εκείνον που έχει τεχνική και σε εκείνον που δεν έχει.

Υπάρχουν άνθρωποι που αντιμετωπίζουν κινητικές δυσκολίες. Κατά πόσο μπορεί ο χορός να αποτελέσει και γι' αυτούς ένα μέσο έκφρασης και δημιουργίας;

Αγγίζετε ένα θέμα με το οποίο ασχολούμαι ιδιαίτερα τα τελευταία δύο χρόνια, καθώς δουλεύω και με άτομα με κινητική αναπηρία. Η κίνηση μπορεί να αποτελέσει απάντηση σε πάρα πολλά πράγματα. Είναι ένα κλειδί που μπορεί να ανοίξει πολλές πόρτες.

Βοηθά αυτούς τους ανθρώπους να αποκτήσουν καλύτερη συνείδηση και αντίληψη του σώματός τους. Ακόμη και μια πολύ μικρή κίνηση, το να μπορέσει κάποιος να κλείσει το χέρι του ή να μετακινήσει ένα μέλος του σώματός του, μπορεί να έχει μεγάλη σημασία.

Έχω δουλέψει με ανθρώπους που αντιμετωπίζουν τέτοιες δυσκολίες και έχω δει πόση αυτοπεποίθηση και χαρά τούς προσφέρει η κίνηση. Τους ξεκλειδώνει.

Στην Ελλάδα, για πολλά χρόνια, ο χορός αντιμετωπιζόταν περισσότερο ως χόμπι παρά ως επάγγελμα. Έχει αλλάξει αυτή η αντίληψη; Έχει αποκτήσει ο χορός την ορατότητα που του αξίζει ως αυτόνομη τέχνη;

Έχουν γίνει σημαντικά βήματα, αλλά όχι στον βαθμό που θα θέλαμε. Σαφώς ο χορός έχει εξελιχθεί και ο κόσμος αρχίζει να τον αντιμετωπίζει περισσότερο ως επάγγελμα. Ωστόσο, χρειάζεται ακόμη πολλή δουλειά για να γίνει πραγματικά αποδεκτός ως μια επαγγελματική επιλογή.

Ακόμη κι εμείς που ασχολούμαστε επαγγελματικά με τον χορό αναγκαζόμαστε πολλές φορές να κάνουμε και άλλες δουλειές για να μπορέσουμε να συνεχίσουμε.

Μήπως σε αυτή την αντιμετώπιση έχει συμβάλει και ο τρόπος με τον οποίο προβάλλεται ο χορός; Σε ταινίες, τηλεοπτικές σειρές και θεάματα, πολλές φορές η προσοχή στρέφεται περισσότερο στην εικόνα και την ερωτική διάσταση του σώματος παρά στη δουλειά και την καλλιτεχνική έκφραση του χορευτή.

Το πρόβλημα δεν βρίσκεται στον ίδιο τον χορό, αλλά στον τρόπο με τον οποίο τον βλέπουν οι άνθρωποι. Υπάρχουν πάρα πολλά είδη χορού. Εγώ ασχολούμαι κυρίως με τον έντεχνο χορό. Σε άλλες περιπτώσεις, όπως στον κινηματογράφο ή σε συγκεκριμένα θεάματα, ο χορός μπορεί να εντάσσεται σε ένα πλαίσιο που αναδεικνύει περισσότερο την ερωτική διάσταση του σώματος.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ο ίδιος ο χορός είναι κάτι χυδαίο. Η χυδαιότητα προκύπτει από τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουμε ή παρουσιάζουμε το σώμα.

Αναφέρομαι κυρίως στο γεγονός ότι ο χορευτής παρουσιάζεται συχνά σαν να επιδεικνύει απλώς το σώμα του, ενώ στην πραγματικότητα εκείνη τη στιγμή εργάζεται, δημιουργεί και εκφράζεται.

Ναι, αυτό είναι μια μορφή στερεοτυπικής αντιμετώπισης. Θα μπορούσαμε να το χαρακτηρίσουμε ακόμη και κακοποίηση της εικόνας του σώματος. Επειδή ο χορός χρησιμοποιεί το σώμα ως μέσο έκφρασης, ξαφνικά το σώμα μετατρέπεται σε αντικείμενο. Αντί να αντιμετωπίζεται ως φορέας μιας τέχνης, όπως συμβαίνει με τον λόγο, αντιμετωπίζεται μέσα από συγκεκριμένα στερεότυπα. Και αυτό εξακολουθεί να συμβαίνει.

Σκέψου, για παράδειγμα, μια γυναίκα που χορεύει επαγγελματικά σε ένα μπαρ, χρησιμοποιώντας έναν στύλο. Είναι κι εκείνη επαγγελματίας χορεύτρια. Η τεχνική που απαιτείται είναι εξαιρετικά δύσκολη. Όμως ο θεατής συνήθως δεν γνωρίζει τη διαδρομή που έχει προηγηθεί. Δεν βλέπει τον κόπο, την εκπαίδευση, τις ώρες εξάσκησης. Βλέπει μόνο το αποτέλεσμα.

Μπορεί αυτή η γυναίκα να έχει σπουδάσει και κλασικό μπαλέτο, το οποίο θεωρείται μια ευγενής τέχνη. Όταν όμως τη βλέπει να χορεύει στον στύλο, την αντιμετωπίζει διαφορετικά. Βλέπει ένα όμορφο σώμα και του αποδίδει τις δικές του ερμηνείες.

Στην πραγματικότητα, πολλές φορές δεν βλέπουμε αυτό που υπάρχει μπροστά μας, αλλά αυτό που εμείς προβάλλουμε πάνω του. Χρειάζεται να αλλάξουμε τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε το σώμα και την τέχνη του χορού.

Αν ένα νέο παιδί σάς έλεγε σήμερα ότι θέλει να ασχοληθεί επαγγελματικά με τον χορό, τι θα το συμβουλεύατε;

Θα του έλεγα να προχωρήσει με τα χίλια! Δεν είμαι από εκείνους που λένε ότι τα καλλιτεχνικά επαγγέλματα είναι δύσκολα και ότι δεν μπορεί κανείς να ζήσει από αυτά. Όλα τα επαγγέλματα έχουν δυσκολίες. Άλλωστε, ζούμε σε μια εποχή όπου τίποτα δεν είναι βέβαιο.

Θα του έλεγα, όμως, ότι χρειάζεται πάρα πολλή δουλειά, υπομονή και επιμονή. Βλέπω πολλές φορές μαθητές που έρχονται, κάνουν ένα ή δύο μαθήματα και μετά φεύγουν. Δεν έχουν την υπομονή να συνεχίσουν, να δουλέψουν πραγματικά.

Και φυσικά χρειάζεται αγάπη. Αν όμως θέλεις να ασχοληθείς επαγγελματικά με τον χορό, δεν αρκεί μόνο η αγάπη. Χρειάζεται επίσης αφοσίωση. Πολύ μεγάλη αφοσίωση. Θα ενθάρρυνα κάθε νέο άνθρωπο να δοκιμάζει πράγματα, να αναζητά, να ανακαλύπτει. Και κάτι που λέω πάντα στα νέα παιδιά: μην παρακολουθείτε μόνο χορό. Να βλέπετε κινηματογράφο, να διαβάζετε βιβλία, να επισκέπτεστε εκθέσεις. Όλες οι τέχνες εμπεριέχονται στον χορό και ο χορός εμπεριέχεται σε όλες τις τέχνες.

Φωτογραφίες: Σπύρος Στρογγύλης