Συνέντευξη στη Βίκυ Διαμάντη
Στο νέο μυθιστόρημα της Ειρήνης Δερμιτζάκη, «Το κορίτσι που σκότωσε τον πρωθυπουργό», η δεκαεπτάχρονη Μαρία διαπράττει το έγκλημα ήδη από τον τίτλο. Το πραγματικό ταξίδι, όμως, ξεκινά αμέσως μετά: όταν η πράξη της παύει να της ανήκει, γίνεται πολιτικό σύμβολο, αντικείμενο εκμετάλλευσης και αφετηρία μιας πορείας προς την αυτογνωσία.
Η ίδια η Ειρήνη Δερμιτζάκη γνωρίζει καλά τι σημαίνει αναχώρηση. Από τη Σητεία στην Αθήνα και από εκεί στο Λονδίνο, όπου έζησε εννέα χρόνια, κινήθηκε ανάμεσα σε τόπους, γλώσσες και διαφορετικές μορφές τέχνης -τη λογοτεχνία, το θέατρο και τον κινηματογράφο. Έπρεπε, όπως λέει, να ζήσει για χρόνια σαν ένας σύγχρονος Οδυσσέας, για να επαναξιολογήσει όσα άφησε πίσω και να ξαναγαπήσει την Ελλάδα.
Στη συζήτησή μας μιλά για μια χώρα που «τρώει τα παιδιά της», για τη βία της εξουσίας, τη μνήμη και τη συλλογική λήθη, τα διαγενεακά τραύματα, την κατασκευασμένη αλήθεια και την ευθύνη που κανείς δεν θέλει να αναλάβει. Πάνω απ’ όλα, όμως, μιλά για το δύσκολο ταξίδι ενός κοριτσιού που αρνείται να ανήκει οπουδήποτε προτού ανακαλύψει ποια είναι…
Γεννηθήκατε στη Σητεία, σπουδάσατε στην Ελλάδα και την Αγγλία και κινηθήκατε ανάμεσα στη λογοτεχνία, στο θέατρο και τον κινηματογράφο. Ποια ήταν η πρώτη δική σας αναχώρηση προς μια άγνωστη Ιθάκη;
Το Λονδίνο. Δεν είναι η πρώτη, αλλά είναι η πιο σημαντική. Έζησα εκεί 9 χρόνια και μου άλλαξε τη ζωή σε πολλά επίπεδα. Πέρασα δύσκολα, σκληραγωγήθηκα, γνώρισα γενναιόδωρους ανθρώπους που δεν θα ξεχάσω ποτέ. Ενηλικιώθηκα για δεύτερη φορά. Έπρεπε να ζήσω σαν τον Οδυσσέα, «εξόριστη» κάποια χρόνια, για να επαναξιολογήσω και να ξανααγαπήσω την Ελλάδα.
Ο τίτλος «Το κορίτσι που σκότωσε τον πρωθυπουργό» αποκαλύπτει εξαρχής το έγκλημα. Το πραγματικό μυστήριο, επομένως, δεν είναι ποιος το έκανε, αλλά γιατί το έκανε; Από ποιο ερώτημα γεννήθηκε η ιστορία;
Τι θα συνέβαινε αν ένα κορίτσι 17 ετών σκότωνε τον πρωθυπουργό της χώρας; Με αυτήν την ερώτηση συνέλαβα την ιδέα και έτσι ξεκίνησα να γράφω. Δεν με απασχολούσε το τι την οδηγεί σε αυτήν την πράξη, αλλά το τι συμβαίνει αφότου το πράξει.
Τι μπορεί να οδηγήσει ένα δεκαεπτάχρονο κορίτσι να στρέψει το όπλο εναντίον του πρωθυπουργού της χώρας του; Πρόκειται για μια πολιτική πράξη ή για την έσχατη αντίδραση ενός ανθρώπου που συνθλίβεται από την αδικία και την οικονομική βία;
Το αφήνω ασαφές κι εγώ μέσα στο βιβλίο. Δεν με ενδιέφερε να κάνω το ψυχογράφημα μιας δολοφόνου. Πιο πολύ ήθελα να δείξω ότι ένα νέο κορίτσι κάνει κάτι αυθόρμητο που έχει, όμως, τρομερές συνέπειες. Υποκινούμενη από την άγνοια της νιότης. Στην ταινία «Γερμανία, ώρα μηδέν» ένα μικρό παιδί αυτοκτονεί και δείχνει έτσι τη σήψη που επικρατεί με το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου στο Βερολίνο. Είναι αδιανόητο για μένα να αυτοκτονεί ένα παιδί.
Σημαίνει, πρώτα απ’ όλα, ότι η κοινωνία σκοτώνει τα παιδιά της. Κάπως αντίστοιχη είναι και η δική μου προσέγγιση. Υπάρχει ένας στίχος από τραγούδι της Μελίνας Τανάγρη που λέει «Η Ελλάδα τρώει τα παιδιά της» και το πιστεύω σε μεγάλο βαθμό. Το έχω ζήσει και κοινωνικά και καλλιτεχνικά. Πιο πολύ εκτιμούν οι ξένοι τη δουλειά μου και το έργο μου και λιγότερο οι Έλληνες. Αν δεν πίνεις κρασί με συγκεκριμένους καλλιτέχνες, εκδότες και παραγωγούς, βρίσκεις δύσκολα προκοπή σε αυτή τη χώρα.
Πόσο δύσκολο ήταν να γράψετε για μια τόσο ακραία πράξη πολιτικής βίας, χωρίς να την εξιδανικεύσετε αλλά και χωρίς να απομακρυνθείτε από τον άνθρωπο που την πραγματοποιεί;
Με διέσωσε το μαύρο χιούμορ και η σάτιρα που επικρατεί στο πρώτο μέρος του μυθιστορήματος. Για να κατανοήσω το ανθρώπινο κομμάτι της ηρωίδας, με βοήθησε πολύ η ιστορική έρευνα που έκανα στην Καταλονία για τον Ισπανικό Εμφύλιο. Μέσα από τα εγκλήματα του Φράνκο και τους μαζικούς τάφους, βρήκα την αντίστιξη στο βιβλίο μου. Αυτή τη φορά το κορίτσι (ο λαός) κάνει τη βίαιη πράξη και όχι η εξουσία.
Στο δεύτερο μέρος μεταφέρετε την ιστορία από την Αθήνα στη Βαρκελώνη. Τι μπορούσε να αποκαλύψει αυτή η πόλη για τη Μαρία που δεν μπορούσε να αποκαλύψει η Αθήνα; Είναι ένας σταθμός διαφυγής ή η αρχή της δικής της Ιθάκης;
Είναι ένα πέρασμα στην αυτογνωσία. Είναι μόλις 17 χρόνων. Ασχημάτιστη. Δεν ξέρει ποια είναι, τι θέλει, τι επιθυμεί. Βρίσκει ένα αληθινό κομμάτι της μέσα απ’ όσα βιώνει στη Βαρκελώνη και ειδικά με τη συνύπαρξή της με την Καταλανή οικονόμο που τη φιλοξενεί. Κατανοώντας το τραύμα ενός ολόκληρου λαού από τον Ισπανικό Εμφύλιο, βρίσκει την αρχή της δικής της Ιθάκης.
Μέσα από τον Ισπανικό Εμφύλιο, τους μαζικούς τάφους του Φράνκο και τη Συμφωνία της Λήθης, το ενδιαφέρον μετακινείται από το έγκλημα στη μνήμη. Μπορεί μια κοινωνία να προχωρήσει πραγματικά, όταν επιλέγει να μη μιλήσει για το παρελθόν της;
Ούτε ο άνθρωπος σαν μονάδα ούτε η κοινωνία σαν σύνολο μπορεί να προχωρήσει, αν δεν κοιτάξει το παρελθόν. Το βλέπουμε κι όσοι έχουμε ασχοληθεί με την ψυχοθεραπεία, πόσο μας βασανίζουν τα διαγενεακά τραύματα και τα ανείπωτα μυστικά μέσα στις οικογένειες. Έτσι, τουλάχιστον, το αντιλαμβάνομαι εγώ, που δεν το κρύβω, έχω μια σχετική παρελθοντολαγνία.
Το βιβλίο θέτει και το ερώτημα πώς ξεχωρίζουμε μια αληθινή είδηση από μια ψευδή. Σε μια εποχή όπου η αλήθεια κατασκευάζεται και εργαλειοποιείται, ποια είναι η ευθύνη του πολίτη και ποια του ανεξάρτητου δημοσιογράφου;
Το βιβλίο μιλάει και για το πώς οι ψευδείς ειδήσεις είναι ένα εργαλείο για να αποπροσανατολίσεις τον κόσμο. Π.χ., ενώ σκοτώνεται ο πρωθυπουργός, η κυβέρνηση, για να μην πέσει, διασπείρει ΑΙ φωτογραφίες ότι βρίσκεται στο Πεντάγωνο στην Αμερική, ενώ το πτώμα του είναι στο ψυγείο της Βουλής! Όσα ήθελα να πω, που με προβληματίζουν για την εποχή που ζούμε, τα έκανα λογοτεχνία. Για τις ευθύνες πολιτών και δημοσιογράφων δεν νομίζω πως έχει και τόσο σημασία η γνώμη μου.
Μετά την πράξη της, η Μαρία παύει σχεδόν να ορίζει τη ζωή της: άλλοι αποφασίζουν για εκείνη, τη μετακινούν, τη φυγαδεύουν και τη χρησιμοποιούν. Θέλατε να δείξετε πώς ένας άνθρωπος μπορεί να προκαλέσει την Ιστορία και αμέσως μετά να γίνει αιχμάλωτος της ιστορίας που δημιούργησε;
Τι ωραία σκέψη... Δεν το είχα σκεφτεί έτσι. Ήθελα μάλλον να δείξω ότι, ενώ κάνει κάτι τόσο τολμηρό και βίαιο, σκοτώνει άνθρωπο, μετά δεν ξέρει τι να κάνει. Έτσι κι αλλιώς, δεν είχε προσχεδιάσει το έγκλημα, άρα ούτε και τα επόμενα βήματά της. Τις αντιφάσεις της εφηβείας πιο πολύ ήθελα να δείξω, αλλά αυτό που λέτε είναι μια πολύ ενδιαφέρουσα ερμηνεία.
Σήμερα μια φίλη ηθοποιός μού έλεγε πως της έκανε εντύπωση που το κορίτσι ούτε καν δέχεται να ζήσει σε μια αυτόνομη κοινότητα που μοιάζει ιδανική. Νομίζω πως η ηρωίδα δεν ήθελε να ανήκει πουθενά, αν δεν έβρισκε πρώτα τον εαυτό της. Και οι περισσότεροι από τους άλλους που την πλαισιώνουν τελικά θέλουν κάτι να εκμεταλλευτούν από αυτήν. Είναι κι αυτό, όμως, ένα κοινωνικό φαινόμενο. Πόσοι δεν εργαλειοποίησαν το δυστύχημα στα Τέμπη ή στο Μάτι για πολιτικές και άλλες σκοπιμότητες;
Στην τελευταία σελίδα η Μαρία ανακτά την αυτονομία της με τη φράση «Εγώ το έκανα». Γιατί αυτή η ομολογία λειτουργεί όχι μόνο ως ανάληψη ενοχής αλλά και ως πράξη ελευθερίας;
Ζούμε σε μια χώρα που κανείς δεν παίρνει ευθύνη για τίποτα. Γι’ αυτό και για την ηρωίδα είναι σημαντικό, για να φτιάξει την ταυτότητά της, να ξεκινήσει από την παραδοχή της αλήθειας. Χρειάζεται τόλμη να αναλαμβάνεις τις ευθύνες των πράξεων ή της απραξίας σου.
Η Μαρία αναζητά τη θέση της σε έναν κόσμο που προσπαθεί διαρκώς να την ορίσει. Θα λέγατε ότι βρίσκει τελικά την Ιθάκη της ή ότι κερδίζει απλώς το δικαίωμα να αρχίσει να την αναζητά με τους δικούς της όρους;
Θα έλεγα ότι κερδίζει ένα διαβατήριο να ταξιδέψει σε όποια Ιθάκη θέλει.






