ΑΙΜΙΛΙΟΣ ΧΕΙΛΑΚΗΣ: ΟΙ ΡΙΖΕΣ ΜΟΥ ΕΙΝΑΙ ΟΙ ΑΛΛΟΙ


Για τον Αιμίλιο Χειλάκη, οι ρίζες έχουν πρόσωπα. Είναι οι δάσκαλοι, οι συνεργάτες, οι συνομιλητές μιας διαδρομής που ξεκίνησε πολύ νωρίς και εξακολουθεί να εξελίσσεται.


Συνέντευξη στην Τεριάννα Παππά


Από τον Γιώργο Λαζάνη, τον Μίμη Κουγιουμτζή και τη Ρένη Πιττακή μέχρι τον Λευτέρη Βογιατζή, τον Νίκο Γραμματικό και τη Μιρέλλα Παπαοικονόμου, μιλά για ανθρώπους που έβαλαν «μια πέτρα» σε αυτό που χτίστηκε.

Στη συζήτησή μας, όμως, οι ρίζες γίνονται και κάτι ακόμη: θέση. Απέναντι στην τέχνη, την κοινωνία, την πολιτική, απέναντι στο παρελθόν που δεν εξαφανίζεται επειδή αποφασίσαμε να μην το κοιτάξουμε. Με αφορμή το θεατρικό «Ο Θάνατος και η Κόρη», ο Αιμίλιος Χειλάκης μιλά για τη μνήμη, τη δικαιοσύνη και την εκδίκηση, για ένα θέατρο που δεν τον ενδιαφέρει ως ψυχολογική αυτοπαρατήρηση αλλά ως αποτύπωμα πάνω στον θεατή. 

Και κάπου εκεί, η συζήτηση επιστρέφει στην αρχή: στον νεαρό Αιμίλιο των «Απόντων». Μόνο που σήμερα δεν τον κοιτάζει σαν έναν ξένο εαυτό που άφησε πίσω. Τον αναγνωρίζει ως την αρχή μιας συνέχειας: «Εγώ τώρα, σε σχέση με τον νεαρό Αιμίλιο, είμαι το αποτέλεσμα των ονείρων του».

Όταν  ακούτε τη λέξη «ρίζες», ποια είναι η πρώτη εικόνα που αναδύεται μέσα σας; 

Ναι, νομίζω πως είναι πρόσωπα πάντα οι ρίζες. Γιατί εγώ έχω συνδέσει το πάντα με τους ανθρώπους που έχω συναντήσει, με τους ανθρώπους που έχω βρεθεί, με τους ανθρώπους που έχω συνομιλήσει. Και οι ρίζες μου γενικά είναι οι άνθρωποι που έχω δουλέψει μαζί τους, οι άνθρωποι με τους οποίους διαφώνησα, συμφώνησα, αλλά πήγα μπροστά το μυαλό μου. Οι ρίζες μου είναι οι άλλοι.

Οι ρίζες άλλοτε μας στηρίζουν και άλλοτε μας περιορίζουν. Χρειάστηκε να συγκρουστείτε με κάτι που κληρονομήσατε για να κατακτήσετε τη δική σας ελευθερία;

Ναι, πάντα. Αν δεν μπορείς να ορίσεις το τι θέλεις αν δεν το φωνάξεις... Και αν το φωνάξεις θα βρεις πάντα κάποιον ο οποίος διαφωνεί με αυτό. Άρα, ένα από τα βασικά πράγματα που συμβαίνουν είναι, τη στιγμή που λες τη γνώμη σου -και να τη λες πάντα με θάρρος-, την στιγμή που κάποιος διαφωνεί μαζί σου, να μπορέσεις να στοιχειοθετήσεις την άποψή σου, να μπορέσεις να μη θεωρητικοποιείς απλώς, αλλά να έχεις ένα βάθος στα πράγματα τα οποία πιστεύεις.

Το θέατρο διαθέτει τη δική του γενεαλογία, καθώς η γνώση περνά από δασκάλους σε μαθητές και από τη μία γενιά ηθοποιών στην επόμενη. Ποιοι άνθρωποι βρίσκονται στις δικές σας καλλιτεχνικές ρίζες;

Ευτυχώς ή δυστυχώς, άνθρωποι οι οποίοι υπήρξαν στα πρώτα μου βήματα. Και ο καθένας έβαλε μια πέτρα σε αυτό που χτίστηκε. Ξεκινώντας πάντα από τους δασκάλους μου στη Δραματική Σχολή.

Όταν είσαι 18 χρόνων -17μιση για την ακρίβεια- και μπαίνεις μέσα και έχεις να συνομιλήσεις με τον Γιώργο Λαζάνη, τον Μίμη Κουγιουμτζή, τη Ρένη Πιττακή... Όταν έχεις να μιλήσεις με αυτούς τους σπουδαίους καλλιτέχνες, σπουδαίους θεατράνθρωπους, τα πράγματα σε ορίζουν. Μετά, βγαίνοντας από τη σχολή, επιθυμείς. Και όταν επιθυμείς, ξέρεις τι θέλεις να κάνεις. Και εγώ επιθύμησα να είμαι με τον Λευτέρη Βογιατζή, και κατάφερα να βρεθώ κάποια στιγμή κάτω από τις οδηγίες του.

Επιθύμησα να κάνω ταινίες με τον Γραμματικό ή τον Γιάνναρη, και τα κατάφερα. Επιθύμησα να είμαι στο Αμόρε, τα κατάφερα. Επιθύμησα να κάνω τηλεόραση με τη Μιρέλα Παπάοικονομου... Είχα πει μάλιστα τηλεόραση θα κάνω μόνο αν μου προτείνει η Μιρέλα Παπαοικονομου, λέγοντας πάντα δηλαδή ότι είναι σχεδόν πολυτελές, σχεδόν χωρίς...  μέλλον.

Και βρέθηκα κάποια στιγμή να είμαι με τη Μιρέλα, ένας άνθρωπος που αποτελεί έναν από τους... από τους ακρογωνιαίους λίθους στη ζωή μου και στην ακαδημαϊκή μου ζωή. Άρα, λοιπόν, όπως προείπα, οι άνθρωποι και η σχέση μου μαζί τους είναι αυτή που μου όρισαν ποιος είμαι.

Επιστρέφετε συχνά σε μεγάλα κείμενα και αρχέτυπους ήρωες. Γιατί πιστεύετε ότι έχουμε ακόμα μια ανάγκη από αυτούς τους παλιούς μύθους; Αποτελούν τις συλλογικές ρίζες μιας κοινωνίας ή μπορούν να μετατραπούν σε βάρος που δεν σε αφήνει να προχωρήσεις;

Διαφωνώ εντελώς με τη ρίζα της ερώτησής σας. Δεν σε εμποδίζει ποτέ το αρχέτυπο. Το αρχέτυπο είναι εκεί. Το θέμα είναι πώς το αναλαμβάνεις εσύ μέσα σου. Όταν μιλάμε, ας πούμε, για τον Οιδίποδα, μιλάμε για το σύγχρονο άνθρωπο, αυτός ο οποίος πρέπει να επιθυμήσει σεξουαλικά τη μητέρα του για να μπορέσει να αναπαραχθεί, να θέλει να ξεπεράσει τον πατέρα του, να τον σκοτώσει για να μπορέσει να γίνει αυτός ο κύριος της ζωής του, και στο τέλος να κλείσει τα μάτια του για να καταλάβει τι συμβαίνει.

Δηλαδή για να γνωρίσεις τη γνώση οφείλεις να σταματήσεις να βλέπεις τα λάθος σήματα. Αυτό λοιπόν είναι ένα αρχέτυπο. Τώρα, αν εσύ δεν δέχεσαι μέσα σου ότι είσαι αυτό το είδος ανθρώπου, ουσιαστικά δεν μπορείς να δεχτείς πραγματικά το πώς έχει κινηθεί ο κόσμος από τη γραπτή ιστορία και μετά.

Ξέρετε, τα τελευταία χιλιάδες χρόνια στα οποία υπάρχει η γραπτή ιστορία, δεν έχει αλλάξει ο άνθρωπος. Είναι πολύ μικρό το διάστημα, είμαστε είδος 500.000 χρόνων απ’ ό,τι λένε οι ανθρωπολόγοι. Τα τελευταία λοιπόν 5.000 χρόνια είναι, όπως καταλαβαίνετε, το 1/10.000, το 1/100.000 της ζωής του ανθρώπου.

Άρα εμείς αυτή τη στιγμή είμαστε ένα νεόκοπο είδος, εμείς οι δύο που μιλάμε. Είμαστε ένα είδος το οποίο προσπαθεί να βρει τα πατήματά του.

Έχετε μιλήσει ανοιχτά για την πολιτική και ιδεολογική σας ταυτότητα και πρόσφατα μάλιστα εκφράσατε και την στήριξή σας στο εγχείρημα του Αλέξη Τσίπρα. Τι σας οδήγησε να πάρετε τόσο καθαρή δημόσια θέση αυτή τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή;

Γιατί τα πράγματα είναι στο μη περαιτέρω... Τα πράγματα έχουν φτάσει σε σημεία τα οποία θα πρέπει να τα κοιτάξουμε στα μάτια, θα πρέπει να ζητήσουμε κάτι. Θεωρώ ότι ο συγκεκριμένος άνθρωπος είναι αυτός ο οποίος μπορεί να κάνει την αλλαγή, να φέρει την αλλαγή την πολιτική που χρειαζόμαστε. Και ξέρετε, δεν είναι μόνο λόγια…

Αν καθίσετε και σκεφτείτε και εσείς τι θέλετε να αλλάξει, κάποια στιγμή θα βρείτε αυτόν ο οποίος μπορεί να φέρει την αλλαγή. Το ζήτημα είναι σε εσάς. Εγώ προτείνω στους ανθρώπους να αναλάβουν τη θέση τους. Βγήκα δημόσια και ανέλαβα τη δική μου.

Παρακαλώ πάρα πολύ κάντε το ίδιο όλοι σας. Ίσως έτσι γλιτώσουμε από πολλές κακοτοπιές, όπως η μεγάλη αποχή, η οποία μπορεί να φέρει την ακροδεξιά σε θέση ελέγχου της πολιτικής μας ζωής. Όσο πιο πολλοί, θα μπορέσουμε... Όσο πιο πολλοί θα επικοινωνήσουμε τη θέση μας, όσο πιο πολλοί θα ζητήσουμε αυτό που πραγματικά επιθυμούμε -και αυτό δεν είναι απλώς διαμαρτυρία, είναι τρόπος διακυβέρνησης-, τόσο πιο πολύ κοντά θα έρθουμε σε αυτό που επιθυμούμε.

Απλώς λέω ότι όταν ένας καλλιτέχνης παίρνει δημόσια πολιτική θέση, γνωρίζει ότι ενδέχεται ένα μέρος του κοινού να το χάσει. Σας προβλημάτισε καθόλου;

Όχι, όχι, είναι ψευδοδίλημμα αυτό. Γιατί με αυτό το ψευδοδίλημμα οι άνθρωποι σταματάνε να μιλάνε. Με αυτό το ψευδοδίλημμα οι άνθρωποι δεν λένε τη γνώμη τους. Με αυτό το ψευδοδίλημμα γεννιούνται οι ισαποστάκηδες, που εγώ τους σιχαίνομαι σαν προσωπικότητες. Δεν μ' αρέσουν οι άνθρωποι που κρατάνε ίσες αποστάσεις μόνο και μόνο για να μη χάσουνε το ένα ή το άλλο.

Πιστεύω πως όσο πιο καθαρά παίρνεις τη θέση σου, όσο πιο τεκμηριωμένα τη λες, ακόμα και οι άνθρωποι που δεν συμφωνούν μαζί μου, θα έρθουν να ακούσουν.

Ξέρετε, το κακό δεν είναι να ακούγονται οι διαφορετικές γνώμες, το κακό είναι να απαγορεύονται οι διαφορετικές γνώμες. Το κακό είναι να μην πηγαίνεις να ακούσεις την αντίθετη γνώμη. Κακό κάνεις στον εαυτό σου αν εσύ συναγελάζεσαι διαρκώς με ανθρώπους οι οποίοι μόνο ομονοούν με εσένα.

Η Αριστερά ωστόσο υπήρξε για πολλές γενιές μια ισχυρή πολιτική και συναισθηματική ρίζα, μπορούμε να πούμε. Σήμερα αυτή η ρίζα παραμένει ζωντανή ή χρειάζεται να επαναδιορθώσει λίγο από την αρχή την σχέση της με την κοινωνία;

Η ανάγκη για ισότητα είναι κάτι που δεν θα πάψει ποτέ. Το πώς εκφράζεται αυτή η ανάγκη, είτε με οικονομικής φύσης φιλοσοφικές αναζητήσεις -γιατί ξέρετε, όταν μιλάμε για κομμουνισμό, σοσιαλισμό, ή νεοφιλελευθερισμό, φιλελευθερισμό, μιλάμε για τη φιλοσοφία της οικονομίας, εντάξει; Εμείς λοιπόν ψάχνουμε να βρούμε μέσα σε αυτές τις φιλοσοφικές θεωρίες της οικονομίας αυτή η οποία θα φέρει το ποθητό: μια κοινωνία η οποία προσέχει τον πολίτη της.

Η Αριστερά πάντα ήταν πιο προοδευτική στην σκέψη. Το ζήτημα είναι ότι έφτασε σε κάποια στιγμή η Δεξιά να χρησιμοποιεί τα συνθήματά της. Αποκορύφωμα αυτού που σας λέω είναι ο εθνικιστικός σοσιαλισμός, ο εθνικοσοσιαλισμός, οι ναζί δηλαδή.

Οι ναζί χρησιμοποίησαν τα συνθήματα του σοσιαλισμού, συνθήματα της ισότητας, συνθήματα κοινωνικού κράτους. Δυστυχώς πάντα τα περιέκλειαν μέσα στο «ψωμί μόνο για Γερμανούς» (καλή ώρα το «ψωμί μόνο για Έλληνες» που ειπώθηκε πριν από κάποιο διάστημα εδώ στην Ελλάδα).

Αυτό δεν είχε να κάνει με τις έννοιες του σοσιαλισμού. Ο εθνικοσοσιαλισμός όμως χρησιμοποίησε αυτά τα συνθήματα. Άρα πρέπει να προσέχουμε πάρα πολύ τι ακριβώς ζητάμε. Η Αριστερά, ξέρετε, δεν εχθρεύεται, η αριστερά ονειρεύεται. Αυτή είναι η διαφορά. Η διαφορά με την Ακροδεξιά και την Αριστερά είναι ότι η μεν Αριστερά ονειρεύεται έναν καλύτερο κόσμο, η δε Ακροδεξιά εχθρεύεται τον οποιονδήποτε διαφωνεί μαζί της.


Στο θεατρικό «Ο Θάνατος και η Κόρη», μια κοινωνία επιχειρεί να προχωρήσει προς το μέλλον χωρίς να έχει λογαριαστεί πραγματικά με το τραυματικό παρελθόν της...

Λέγαμε παλιά, λέγανε παλιά, ότι όποιος ρίχνει το παρελθόν κάτω από το χαλί, δεν το εξαφανίζει, απλώς το κρύβει. Το παρελθόν μας είναι πάντα εκεί και όσο και σκληρό ή πονεμένο να είναι, οφείλουμε να το κοιτάξουμε στα μάτια για να μπορέσουμε να προχωρήσουμε.

Ας πούμε, όταν υπήρξε για κάποια στιγμή στην Ελλάδα δικτατορία, την κοιτάξαμε πάρα πολύ σοβαρά την δικτατορία όταν καταλάβαμε από πού προήλθε η δικτατορία.

Ξέρετε, η δικτατορία δεν έγινε ξαφνικά μια νύχτα, δεν έγινε ένα κίνημα ανθρώπων την 21η Απριλίου. Έβραζε ήδη δύο χρόνια. Αρκεί να διαβάσει κανείς τη «Χαμένη Άνοιξη» του Τσίρκα, εντάξει; Άρα πρέπει να καταλάβουμε ότι κινήσεις οι οποίες οδήγησαν σε ολοκληρωτικά καθεστώτα, οφείλουμε να μην τις επαναλαμβάνουμε.

Το ζήτημα λοιπόν που διαπραγματεύεται η τέχνη είναι να φέρνει ως ιστορία αυτές τις ερωτήσεις. Μία από αυτές τις ερωτήσεις, μία από αυτές τις ιστορίες, είναι «Ο Θάνατος και η Κόρη». Γιατί ξέρετε, με το να βασανίσουμε τους βασανιστές μας, γινόμαστε ίδιοι με αυτούς που πολεμούσαμε. Το να προσπαθήσεις να εκδικηθείς μέσω της χρήσης της ρήσης «οφθαλμόν αντί οφθαλμού και οδόντα αντί οδόντος», απλώς γίνεσαι ίδιος με αυτόν που μισείς και πολεμάς.

Οφείλουμε, οι άνθρωποι -οι οποίοι είναι προοδευτικοί, οι οποίοι ονειρεύονται τη Δημοκρατία, ονειρεύονται ένα κοινωνικό κράτος- να μην αλληθωρίζουν προς την εκδίκηση, να κοιτάνε προς τη συγχώρεση. 

Το έργο ωστόσο θέτει ένα αμείλικτο δίλημμα: αν μπορεί να υπάρξει δικαιοσύνη χωρίς εκδίκηση. Και πώς προσεγγίζεται σκηνοθετικά τη στιγμή κατά την οποία το θύμα διεκδικεί το ρόλο του τιμωρού και οι διαχωριστικές γραμμές αρχίζουν λίγο να θολώνουν;

Δεν το διαχειριζόμαστε σίγουρα σκηνοθετικά με την όποια υστερία έχει ένας άνθρωπος ο οποίος φοβάται. Το διαχειριζόμαστε με την προσπάθεια ανθρώπων να πουν τη γνώμη τους. Υπάρχει η γνώμη ενός ανθρώπου που λέει «εγώ πρέπει να βασανίσω αυτόν που με βασάνισε», και η γνώμη του άλλου ανθρώπου που λέει «μη το κάνεις, μη γίνεις ίδιος με αυτόν».

Τόσο απλά. Αυτό λοιπόν είναι σκηνοθετική άποψη: το να προσπαθήσεις να κρατήσεις τα πράγματα σε μία προσπάθεια, να ακουστεί η θέση.

Συνυπογράφετε την σκηνοθεσία με τον Μανώλη Δούνια και ταυτόχρονα βρίσκεστε πάνω στην σκηνή. Πόσο δύσκολο είναι να παραμένετε μέσα στη ψυχολογία του ήρωά σας και συγχρόνως να μπορείτε να διατηρείτε τη συνολική εποπτεία όλης της παράστασης;

Δεν με ενδιαφέρει ποτέ η ψυχολογία του ήρωα. Είναι κάτι το οποίο θεωρώ εντελώς παλιό στο θέατρο. Δεν ασχολούμαι με τη ψυχολογία του ήρωα. Ασχολούμαι με το τι αποτύπωμα αφήνει η σκηνική δράση -άρα και όλη η παράσταση: η μουσική της, οι ερμηνείες, η κίνηση- επάνω στον θεατή. Ξέρετε, με ενδιαφέρει ο θεατής, όχι εγώ. Εγώ είμαι ένας άνθρωπος ο οποίος ανεβαίνει εκεί πάνω για εσάς. Αν ξαφνικά με ενδιέφερα μόνο το «εγώ», κάτι έχασα.

Ναι, αλλά ταυτόχρονα θα πρέπει να συντονίζετε και όλους τους υπόλοιπους και παράλληλα να είστε και στην ψυχολογία του δικού σας ήρωα...

Μα δεν ασχολούμαι με την ψυχολογία του ήρωα! Δεν παίζω ψυχολογικά. Παίζω ρυθμικά. Είναι σαν να μου λέτε ότι κάποιος κιθαρίστας νιώθει τα ακόρντα. 


Αν οι ρίζες δεν είναι μόνο όσα παραλάβαμε, αλλά και όσα θα παραδώσουμε εμείς στους επόμενους, τι θα θέλατε να αφήσει η δική σας διαδρομή καλλιτεχνικά, κοινωνικά αλλά και πολιτικά;

Η κουβέντα που κάνουμε αυτήν την στιγμή είναι πολιτική. Όποια καλλιτεχνική κουβέντα κάνεις είναι ποιητική. Όποια φιλοσοφική κουβέντα κάνεις είναι πολιτική. Είναι η διαχείριση του κοινωνικού όντος. Ξέρετε, οι υπαρξιακές αναζητήσεις είναι βαθιά πολιτικές. Δηλαδή το πού πάμε με τον θάνατο είναι βαθιά πολιτικό, γιατί σου ορίζει το πώς θα διάγεις το βίο σου. Σωστά;

Δηλαδή ένας άνθρωπος ο οποίος ψάχνει να βρει πώς να είναι «καλός» για να πάει στον παράδεισο, με έναν τρόπο γίνεται και καλύτερος πολίτης. Προσπαθεί να μην είναι ενοχλητικός με τους άλλους, προσπαθεί να δημιουργήσει έναν βίο ο οποίος δεν θα γίνει αβίωτος.

Άρα λοιπόν τώρα, εμείς μιλώντας αυτήν την στιγμή, αφήνουμε αποτύπωμα. Γιατί μπορεί να διαβάσει κάποιος ή να ακούσει την συνέντευξή μας και κάποιος να αρχίσει να σκέφτεται κάπως ώστε να επηρεάσει τα παιδιά του, τους γύρω του, και αυτή η αλυσιδωτή αντίδραση να δημιουργεί έναν επιπολασμό, όπως χρειάζεται η σκέψη -η σκέψη πρέπει να είναι σαν ιός, χρειάζεται τον επιπολασμό της και να δημιουργήσει μια νέα θέση στα πράγματα.

Ο Διαφωτισμός δεν ήταν μόνο το τι έγινε μετά την Αναγέννηση. Δες τι βιβλία μελετήθηκαν, μεγάλα κείμενα από τον Διαφωτισμό και πήγαν στην Ευρώπη. Ξέρετε, αυτού του είδους η «μόλυνση», εμένα με ενδιαφέρει πάρα πολύ. Και θέλω να πιστεύω ότι είμαι και εγώ πνευματικά ένας «μολυσματικός ιός».

Σε αυτό το τεύχος εντελώς συμπτωματικά έχουμε και συνέντευξη του Νίκου Γραμματικού, που ήταν ο σκηνοθέτης που είχατε συνεργαστεί στους «Απόντες». Πείτε μου τι θυμάστε από εκείνη τη συνεργασία και τι αναγνωρίζετε σήμερα κοιτώντας πίσω από τον νέο ηθοποιό που ήσασταν τότε...

Δεν έχω διαψεύσει τα όνειρα του νέου ηθοποιού του τότε... Και επίσης τώρα πια, όσο μεγαλώνω, θεωρώ ότι αυτό το παιδί εγώ θα το έπαιρνα στην αγκαλιά μου για να του μάθω πράγματα. Γιατί παλιά δήλωνα ότι με τον παλιό μου εαυτό δεν είχα καμία σχέση.

Τώρα όσο μεγαλώνω συνειδητοποιώ ότι είμαι η εξέλιξη του νεαρού μου εαυτού. Και αυτό το καταλαβαίνω όχι μόνο με τον τρόπο που αντιλαμβάνομαι εγώ τον εαυτό μου, αλλά ακόμα και με τον τρόπο που συνομιλώ με τους ανθρώπους που με ξέρουν από παλιά.

Άρα λοιπόν, ο τώρινος Αιμίλιος θα έπαιρνε τον νεαρό Αιμίλιο σαν μαθητή του για να του μάθει πράγματα, γιατί θα έβλεπε σε αυτόν κάτι το οποίο πρέπει να αναπτυχθεί, δηλαδή θα είχε πρόσφορο έδαφος για να του πει πράγματα που πιστεύει και θα τα έκανε κάποια από αυτά.

Και εγώ τώρα, σε σχέση με τον νεαρό Αιμίλιο, είμαι το αποτέλεσμα των ονείρων του. Έχω καταφέρει και έχω κάνει τα περισσότερα από τα όνειρα που είχα όταν ήμουν στην ηλικία του Αιμίλιου που έπαιξε στους «Απόντες».


*Ο Αιμίλιος Χειλάκης επιστρέφει στην σκηνή με το εμβληματικό έργο του Ariel Dorfman «Ο Θάνατος και η Κόρη», από τον Οκτώβριο του 2026 στο Θέατρο Αθηνών, σε σκηνοθεσία Μανώλη Δούνια και Αιμίλιου Χειλάκη. Στην παράσταση πρωταγωνιστεί και η Αθηνά Μαξίμου.





Terianna Pappa

ΟΙ ΑΓΡΙΕΣ ΝΥΧΤΕΣ