Συνέντευξη στη Βίκυ Διαμάντη

Για τον Σωτήρη Ταχτσόγλου, η Ιθάκη δεν μοιάζει να βρίσκεται στο τέλος μιας διαδρομής. Είναι η ίδια η διαδρομή: μια συνεχής πορεία προς το άγνωστο, πάνω και έξω από τη θεατρική σκηνή, όπου το θέατρο γίνεται ένας ασφαλής τόπος για να δοκιμάσεις, να αναμετρηθείς με τον εαυτό σου και να κατανοήσεις τον άλλον. 

Κάπως έτσι είναι και η δική του πορεία. Από την σκηνική συνάντησή του με την Οδύσσεια και τη Νέκυια μέχρι τη δημιουργία θεατρικών ομάδων στις οποίες άνθρωποι με και χωρίς αναπηρία συνυπάρχουν ως ισότιμοι καλλιτέχνες, το προσωπικό του ταξίδι μοιάζει να επιστρέφει διαρκώς στο ίδιο ερώτημα: ποιος έχει τελικά δικαίωμα να βρίσκεται πάνω στη σκηνή; Η απάντηση που δίνει με τη δουλειά του είναι σαφής. Όλοι. Γιατί συμπερίληψη δεν σημαίνει να ζητάς από κάποιον να προσαρμοστεί σε έναν κόσμο που σχεδιάστηκε χωρίς εκείνον, αλλά να δημιουργείς μια καινούργια συνθήκη όπου η συνεργασία έχει τον πρώτο λόγο. 

Με αφορμή την παράσταση «Μικρός Πρίγκιπας», μιλά στο Άλως για το θέατρο, την αναπηρία, τις προκαταλήψεις που εξακολουθούν να επιβιώνουν, την ενσυναίσθηση και όσα του δίδαξαν οι καλλιτέχνες με αναπηρία για την αλληλεγγύη και την ανθρώπινη ανάγκη να δίνουμε —και να δεχόμαστε— βοήθεια. Και κάπου ανάμεσα στον μικρό πλανήτη του ήρωα του Σεντ-Εξιπερί και τη δική του άγνωστη Ιθάκη, η κουβέντα καταλήγει ίσως στην πιο απλή και ταυτόχρονα πιο δύσκολη ιδέα: να μάθουμε να βλέπουμε τον άνθρωπο πριν από οτιδήποτε άλλο.

Ο Μικρός Πρίγκιπας εγκαταλείπει τον μικρό του πλανήτη χωρίς να γνωρίζει τι ακριβώς θα συναντήσει. Ποια ήταν η δική σας «άγνωστη Ιθάκη» όταν ξεκινούσατε το ταξίδι σας στο θέατρο;

Για αρχή να σ’ ευχαριστήσω για την ευκαιρία που μου δίνεις να πω κάποια πράγματα για την όμορφη παράσταση που φτιάξαμε και όχι μόνο… Η Ιθάκη για μένα είναι το ταξίδι προς το άγνωστο, μια συνεχής πορεία χωρίς τελειωμό πάνω και έξω από τη θεατρική σκηνή, που όμως με την αρωγή της Θεατρικής Τέχνης -που εμπεριέχει και την υποκριτική- μπορείς να κατανοήσεις πρώτα τον εαυτό σου κι έπειτα τις συμπεριφορές των άλλων ανθρώπων. Η θεατρική σκηνή σου παρέχει την ασφάλεια να πειραματιστείς, να δοκιμάσεις, να ζήσεις εμπειρίες και συναισθήματα που στην πραγματική σου ζωή θα ήταν πολύ δύσκολο να τα αγγίξεις, πόσο μάλλον να τα γευτείς.

Έχετε συναντηθεί και στο παρελθόν θεατρικά με την Οδύσσεια, μέσα από τις παραστάσεις «Πηνελόπης Οδύσσεια» και «Διακοπές στην Τροία – Πηνελόπης Οδύσσεια». Τι σημαίνει σήμερα για εσάς η Ιθάκη: ένας τόπος επιστροφής, ένας προορισμός ή όλα όσα μας αλλάζουν στη διαδρομή;

Πριν απ’ αυτό το καταπληκτικό έργο του φίλου και συναδέλφου Βασίλη Φλώρου -καταπληκτικό γιατί ένας άντρας έγραψε την «Οδύσσεια» από τη μεριά της γυναίκας- είχα παίξει το 2001 στο ΚΘΒΕ σε μετάφραση Μαρωνίτη -ο οποίος συμμετείχε και στην παράσταση- στη Νέκυια. Είναι η ραψωδία στην οποία ο Οδυσσέας κατεβαίνει στον Άδη για να ρωτήσει τον μάντη Τειρεσία τι να κάνει για να φτάσει επιτέλους στην Ιθάκη.

Εκεί συνομιλεί και με άλλους νεκρούς και επίσης με τη μητέρα του, της οποίας το θάνατο τον πληροφορείται εκεί. Δεν μπορείς να περάσεις το ίδιο ποτάμι δύο φορές, αναφέρεται πως είπε ο Ηράκλειτος. Μπορείς, όμως, να κρατήσεις στη μνήμη σου το πρώτο πέρασμα και να θυμάσαι πώς ένιωσες την πρώτη φορά ώστε να τη συγκρίνεις μ’ αυτό που ένιωσες τη δεύτερη φορά και τις επόμενες που θ’ ακολουθήσουν. Η Ιθάκη για μένα είναι ένας ουτοπικός κόσμος αγάπης, ειρήνης, ευτυχίας και αλληλεγγύης. Είναι ένα αέναο ταξίδι για να βελτιώσεις τη ζωή σου και τις ζωές των άλλων πλασμάτων που έτυχε να ζουν μαζί σου πάνω σ’ αυτόν τον πλανήτη. 

Ο Αναστάσης ήταν ο συνδετικός κρίκος με τον χώρο της αναπηρίας. Αυτό συνέβη το 2007, όταν μ’ έφερε σε επαφή με τον Γιώργο Χριστάκη, που ήταν τότε ο μοναδικός άνθρωπος με αναπηρία που δημιούργησε επαγγελματική ομάδα χοροθεάτρου, τη ΔΑΓΙΠΟΛΗ. Τότε ανακάλυψα ότι εδώ υπήρχε ένα τεράστιο κενό που τόσα χρόνια, συνεπαρμένος από τις προσωπικές μου φιλοδοξίες, δεν το είχα αντιληφθεί: Οι ανάπηροι άνθρωποι ήταν αποκλεισμένοι, και θεσμικά, από το χώρο του θεάτρου.

Έτσι αποφάσισα να προτείνω στον ΠΑΣΠΑ να φτιάξουμε μια θεατρική ομάδα μεικτή που θα την αποτελούσαν τόσο άνθρωποι με αναπηρία όσο και αρτιμελείς. Τότε δημιουργήσαμε τη θεατρική ομάδα «Εκτός δρόμου». Με αυτόν τον τρόπο ξεκίνησε αυτό το όμορφο ταξίδι που μόνο χαρά και αισιοδοξία μου χαρίζει απλόχερα. Παρ’ όλες τις πρακτικές δυσκολίες και τις προκαταλήψεις που δυστυχώς συνεχίζουν να υπάρχουν.

Στη συνέχεια ανακαλύψαμε έναν νόμο που απαγόρευε στους ανθρώπους με αναπηρία όχι μόνο ν’ ασχοληθούν επαγγελματικά με το θέατρο, αλλά και να σπουδάσουν σε μια σχολή θεάτρου. Τότε αποφάσισα να συμμετέχω στην οργάνωση «Μηδενική ανοχή» που αγωνιζόταν και αγωνίζεται για τα δικαιώματα των αναπήρων, την οποία δημιούργησε ο Αντώνης Ρέλλας. Ύστερα από αγώνες καταφέραμε ν’ αλλάξουμε το νόμο το 2016, στα χαρτιά τουλάχιστον. 

Η «Εκτός δρόμου» συμμετείχε σε σεμινάρια στον Εθνικό θέατρο με στόχο σταδιακά να μπορούν να ενταχθούν και οι άνθρωποι με αναπηρία στο Εθνικό θέατρο. Μετά, όμως, από αλλαγή του διευθυντή στο Εθνικό η προσπάθεια αυτή σταμάτησε από μεριά τους. Από υποδομές, εν τω μεταξύ, τίποτα. Και θα πω το πιο απλό: Για την προσβασιμότητα στις σχολές και τις θεατρικές σκηνές.

Ας μη μιλήσω για την εκπαίδευση, για τον τρόπο δηλαδή που πρέπει να διδάξεις τη δραματική τέχνη σε ανθρώπους με αναπηρία. Ό,τι έχω μάθει, το έχω μάθει μέσα από σεμινάρια και ταξίδια με τη ΔΑΓΙΠΟΛΗ σε χώρες του εξωτερικού, κάποιες από τις οποίες, όπως η Ισπανία, έχουν κάνει τεράστια βήματα σ’ αυτόν τον τομέα. Αργότερα ανακάλυψα ότι πέρα από την κινητική υπάρχουν και άλλου είδους αναπηρίες. Δούλεψα παράλληλα δύο χρόνια στο ίδρυμα αποκατάστασης στην Καλαμάτα, όπου με την υποστήριξη ψυχολόγων και κοινωνικών λειτουργών ήρθα σ’ επαφή με ανθρώπους με σπαστική τετραπληγία, αυτισμό, σύνδρομο Down και άλλες αναπηρίες.

Έτσι με τον Αναστάση, τη Μαρίζα, τον Γκέρι, τον Χρήστο, την Ήρα, τη Μαρία, τη Δέσποινα και την Αθανασία αποφασίσαμε αυτό που δεν κάνουν οι άνθρωποι που πληρώνονται γι’ αυτό κι έχουν πιάσει όλες τις καρέκλες στα υπουργεία και στις κρατικές σκηνές, να το κάνουμε εμείς. Δημιουργήσαμε την επαγγελματική συμπεριληπτική ομάδα «Όνειρο είναι» και δίνουμε παραστάσεις κυρίως σε σχολεία και δήμους προσπαθώντας να περάσουμε το μήνυμα της συμπερίληψης σε όσο το δυνατόν περισσότερους ανθρώπους. 

Η λέξη «συμπερίληψη» χρησιμοποιείται πλέον πολύ συχνά και κινδυνεύει κάποιες φορές να μείνει ένα όμορφο σύνθημα. Τι σημαίνει συμπερίληψη στην πράξη, από την πρώτη πρόβα μέχρι την στιγμή που ανοίγει η αυλαία;

Συμπερίληψη για μένα είναι να μπορούν να συμμετέχουν στη θεατρική τέχνη και άνθρωποι με αναπηρία. Με σεβασμό στη σωματική και πνευματική κατάσταση των ανθρώπων με τους οποίους δουλεύεις μαζί. Να γνωρίσεις, ν’ ανακαλύψεις καινούργιες ιδέες, πέρα από από προκαταλήψεις. Που, στο κάτω-κάτω, αυτό σημαίνει για μένα και το θέατρο, αρκεί αυτός ο σεβασμός να είναι αμοιβαίος.

Σε μια μικτή ομάδα καλλιτεχνών με και χωρίς αναπηρία, ποιος τελικά καλείται να προσαρμοστεί σε ποιον; Μήπως η ουσιαστική συμπερίληψη αρχίζει όταν αλλάζει το ίδιο το θέατρο και όχι όταν ζητάμε από τον άνθρωπο να χωρέσει μέσα στις υπάρχουσες δομές του;

Το θέατρο, όπως και η ζωή μας, εξελίσσεται. Η τέχνη του θεάτρου χρειάζεται όλες τις τέχνες που υπάρχουν για να λειτουργήσει. Είναι ο κατ’ εξοχήν χώρος ελευθερίας και έκφρασης όλων των συναισθημάτων -και των θετικών και των δύσκολων. Γιατί η σκηνή σου παρέχει την ασφάλεια να δοκιμάσεις και να δοκιμαστείς σε καταστάσεις και συναισθήματα που έξω από αυτήν ούτε να τα σκεφτείς τολμάς. Αυτό βέβαια προϋποθέτει την κατάλληλη εκπαίδευση. Δύσκολο αυτό στην Ελλάδα που ό,τι δηλώσεις είσαι. Και αν έχεις και «χορηγό», κάνεις ό,τι γουστάρεις. Σε κάθε περίπτωση δεν προσαρμόζεται, ή δε θα έπρεπε να προσαρμόζεται κάποιος σε κάποιον, αλλά να δημιουργείται μια αμοιβαία νέα συνθήκη όπου η συνεργασία έχει τον πρώτο λόγο.

Αυτή η φράση είναι που μας ελευθερώνει από τις προκαταλήψεις και τις αγκυλώσεις της κοινωνίας μας. Μιας κοινωνίας που στην κυριολεξία σκοτώνει τους φτωχούς και αδύναμους και υποκλίνεται δουλικά στους έχοντες και κατέχοντες. Που μαθαίνουμε στα παιδιά μας ότι εχθρός είναι ο Γερμανός ή ο Τούρκος και όχι ο ναζισμός και ο εθνικισμός. Σε μια κοινωνία που ένα μεγάλο ποσοστό δεν συμμετέχει στις εκλογές και αυτοί που ψηφίζουν κάνουν υπουργούς ρατσιστές και μισαλλόδοξους ανθρώπους, κατ’ εικόνα και ομοίωση.

Και δω έρχεται ο Χρήστος. Που ξέρει χωρίς να βλέπει. Την καρδιά δεν μπορείς να την ξεγελάσεις. Δηλαδή αυτό που βαθιά νιώθεις για τον άλλο άνθρωπο πέρα από την εξωτερική εμφάνιση και την επιτηδευμένη ευγένεια που μας έχουν μάθει. Είμαι σίγουρος ότι καταλαβαίνετε τι λέω. Ο Χρήστος λοιπόν στην κυριολεξία βλέπει με την καρδιά του. Ένα σπουδαίο μάθημα για μένα...

Συχνά μιλάμε για το τι μπορεί να προσφέρει η τέχνη στους ανθρώπους με αναπηρία. Θα ήθελα να αντιστρέψουμε την ερώτηση: τι έχουν προσφέρει οι καλλιτέχνες με αναπηρία στη δική σας αντίληψη για την τέχνη, το σώμα, την επικοινωνία και τα όριά μας;

Τη χαρά της δημιουργίας με έναν τρόπο που δεν είχες φανταστεί ποτέ. Τη δύναμη να ξεπεράσω τα όριά μου, να φτάσω πιο κοντά στο ιδανικό που για μένα είναι ο σεβασμός της προσωπικότητας του άλλου, η αλληλεγγύη και η βαθιά ανθρώπινη ανάγκη για βοήθεια. Βοήθεια που όλοι χρειαζόμαστε αλλά που στους ανθρώπους με αναπηρία είναι απαραίτητη για την επιβίωσή τους.

Έτσι μαθαίνουν να δέχονται βοήθεια και να λένε με την καρδιά τους ευχαριστώ. Όσοι και για όσο είμαστε αρτιμελείς μας μαθαίνουν ότι πρέπει να σταθούμε στα πόδια μας- κι αν δεν έχω; Δεν είναι τυχαία η φράση «γιατί δεν μπορείς, ανάπηρος είσαι;». Ναι, είμαι ανάπηρος! Όλοι γινόμαστε ανάπηροι, όλοι χρειαζόμαστε βοήθεια για να επιβιώσουμε.

Μόνο που αυτοί οι άνθρωποι το κατάλαβαν πριν από τους αρτιμελείς. Αυτοί αναγκάστηκαν να καταλάβουν το πραγματικό νόημα της λέξης «αλληλεγγύη». Αυτό σε λυτρώνει, σε φέρνει πιο κοντά απ’ οτιδήποτε άλλο στα πιο όμορφα συναισθήματα. «Άνθρωπε αγάπα». Αυτό εμένα προσωπικά μου προσφέρουν οι καλλιτέχνες με αναπηρία, οι φίλοι μου.

Νομίζω και με τα δύο. Γι’ αυτό κύριο μέλημά μας είναι να μιλήσουμε στις καρδιές των παιδιών και στις καρδιές των ενηλίκων που βιάστηκαν ν’ αποβάλουν την παιδικότητα από την καρδιά τους. Έπειτα από κάθε παράσταση απευθυνόμαστε στο κοινό και το προσκαλούμε να ρωτήσει ό,τι θέλει για τη συμπεριληπτική μας ομάδα.

Θα πω ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα: μετά μια παράσταση στο Χαλάνδρι ρώτησε μια μητέρα το παιδάκι της αν θέλει να ρωτήσει κάτι τους ανθρώπους με αναπηρία και το παιδάκι της απάντησε ρωτώντας: «Ποιος ήταν ανάπηρος;».

Ποια είναι σήμερα τα πραγματικά εμπόδια για έναν καλλιτέχνη με αναπηρία στην Ελλάδα; Είναι κυρίως ζήτημα προσβασιμότητας ή εξακολουθούν να υπάρχουν βαθύτερες προκαταλήψεις στις ακροάσεις, στη διανομή των ρόλων και στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζεται από το καλλιτεχνικό περιβάλλον;

Είναι διπλό το εμπόδιο. Το ζήτημα προσβασιμότητας είναι πανταχού παρόν αλλά και οι προκαταλήψεις βαθιά ριζωμένες. Από την άλλη έχουν ξεπηδήσει αρκετές συμπεριληπτικές ομάδες χρησιμοποιώντας και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης παρακάμπτοντας τον αποκλεισμό που μπορεί να συναντήσουν σε πιο συστημικά Μέσα Ενημέρωσης.

Όταν ήμουν Τετάρτη δημοτικού αποφάσισα να ταξιδέψω και να γνωρίσω τον κόσμο. Πήρα το σακίδιό μου γεμάτο εφόδια, τον σκύλο μου τον Ριρίκο και περιπλανήθηκα μια ολόκληρη μέρα στα ποτάμια γύρω από το χωριό μου. Το βράδυ, όμως, νοσταλγώντας τους φίλους μου και την οικογένειά μου επέστρεψα στην «Ιθάκη» μου. Το μόνο που είχα ήταν οι μνήμες και οι εμπειρίες της μέχρι τότε ζωής μου.

Το ίδιο θα έκανα και τώρα. Δεν πετάω τίποτα απ’ ό,τι έζησα. Η λαχτάρα μου για ταξίδι και καινούργιες εμπειρίες δεν τελειώνει. Θα ήθελα να συναντήσω τον πατέρα μου, ο οποίος ήταν ένας καλοπροαίρετος άνθρωπος που έχει φύγει για άλλους κόσμους, που ήταν αυτός που μου έμαθε να αγαπάω  τη ζωή και τα ταξίδια. 

Δεν ήταν η πρώτη φορά που κινδύνευσα να φύγω από αυτό τον κόσμο. Ένα ατύχημα με τη μηχανή μόλις τελείωσα τη δραματική σχολή μου έμαθε πως αφού επιβίωσα και έζησα αρκετούς μήνες ανάπηρος, η επιβίωση είναι και θέμα τύχης. Έπειτα από κάθε οριακή στιγμή ένα νέο ταξίδι ξεκινάει όπου επαναπροσδιορίζεις τα σημαντικά. Να συμπληρώσω ότι η ερασιτεχνική μας θεατρική ομάδα «Εκτός δρόμου», αλλά και η επαγγελματική «Όνειρο είναι» είναι πάντα ανοιχτές για νέα άτομα που θέλουν να συμμετέχουν.