Συνέντευξη στη Βίκυ Διαμάντη

Για τον Δημήτρη Σωτάκη, η «άγνωστη Ιθάκη» μοιάζει να ανήκει στη δεύτερη κατηγορία: είναι ο τόπος που ίσως δεν φτάσουμε ποτέ -και ακριβώς γι’ αυτό συνεχίζουμε να ταξιδεύουμε.

Στα βιβλία του, άλλωστε, οι άνθρωποι βρίσκονται συχνά πάνω σε ένα αόρατο σύνορο. Ο γνώριμος κόσμος μετατοπίζεται ανεπαίσθητα, η πραγματικότητα συναντά το παράδοξο και οι ήρωες αναγκάζονται να αναμετρηθούν με όσα θεωρούσαν δεδομένα: την ταυτότητα, την ασφάλεια, την ευτυχία, την ίδια τους τη θέση μέσα στον κόσμο. Κάπου εκεί, ανάμεσα στο πραγματικό και στο κατ’ επίφαση πραγματικό, βρίσκεται ο λογοτεχνικός χώρος του Δημήτρη Σωτάκη.

Ίσως γι’ αυτό και η έννοια του ταξιδιού αποκτά στη συζήτησή μας μια διαφορετική διάσταση. Δεν αφορά μόνο τόπους και χιλιόμετρα. Αφορά τη φυγή που μπορεί να γίνει αναγέννηση, την επιστροφή που δεν μας βρίσκει ποτέ ίδιους, τις αναμνήσεις που επιμένουν σε μια γεύση, έναν δρόμο, ακόμη και σε ένα ασταθές τραπεζάκι κάποιου μακρινού καφέ. Και αφορά την Κίνα, έναν τόπο στον οποίο επιστρέφει εδώ και χρόνια και όπου, όπως λέει, εξακολουθεί να αισθάνεται την ελευθερία και τη λαχτάρα ενός παιδιού που θέλει να παίξει.

Γιατί, τελικά, το πρόβλημα δεν είναι να μη γνωρίζουμε πού ακριβώς πηγαίνουμε. Το πρόβλημα αρχίζει όταν σταματήσουμε να κινούμαστε.

Το τεύχος μας έχει τίτλο «Ταξιδεύοντας προς μια άγνωστη Ιθάκη». Τι είναι για εσάς μια «άγνωστη Ιθάκη»;

Είναι ο τόπος που δε θα φτάσω ποτέ. Και έτσι πρέπει, γιατί πάντα θέλω να υπάρχει ένα όνειρο που δεν το έχω αγγίξει, δεν το έχω πλησιάσει ακόμη. Πάντα θα έχουμε την επιθυμία να βρεθούμε εκεί που δεν έχουμε βρεθεί ποτέ ή να κατακτήσουμε αυτό που δεν κατακτήσαμε ποτέ. Είναι μια διαδικασία σχεδόν συνυφασμένη με την ανθρώπινη φύση.

Μπορούμε να ξεκινήσουμε ένα ταξίδι χωρίς να γνωρίζουμε πραγματικά ούτε τον προορισμό ούτε ποιοι θα είμαστε όταν φτάσουμε;

Είναι μοιραίο, πιστεύω, αυτό. Οι άνθρωποι έχουν την τάση να προοικονομούν τα πάντα, ακόμη και τα ίδια τους τα συναισθήματα, έτσι λοιπόν ξεκινούν ένα ταξίδι, έχοντας στην πραγματικότητα την ψευδαίσθηση ότι γνωρίζουν καλά πού πάνε και πώς αισθάνονται για αυτό. Όταν όμως φτάνουν, η μεταμόρφωση έχει ήδη γίνει ερήμην τους.

Έχετε μιλήσει για τη λαχτάρα σας να δραπετεύετε από την πραγματικότητα και να δημιουργείτε νέους κόσμους μέσα από τη λογοτεχνία. Η φυγή είναι τελικά απόδραση ή ένας διαφορετικός τρόπος να επιστρέφουμε στον εαυτό μας;

Η φυγή είναι μάλλον ένα απαραίτητο συστατικό της δημιουργίας, με τον έναν ή με τον άλλο τρόπο. Η φυγή ή ακόμα και η απόφαση για μια φυγή είναι αναγέννηση, ελπίδα, καμιά φορά και παραδοχή ήττας, την οποία όμως χρειαζόμαστε. Και αυτός ο κύκλος δεν κλείνει ποτέ, επιστρέφουμε στο σπίτι μας -όποιο κι αν είναι αυτό- μέχρι να ξαναδραπετεύσουμε.

Στην «Πικρή αλήθεια» μια οικογένεια επιστρέφει σε έναν γνώριμο τόπο και ξαφνικά ανακαλύπτει ότι κανείς δεν την αναγνωρίζει. Τι είναι πιο τρομακτικό: να χαθεί ο τόπος που γνωρίζαμε ή να πάψει ο τόπος να αναγνωρίζει εμάς;

Και οι δύο συνθήκες ενέχουν το στοιχείο της μοναξιάς, της απελπισίας. Όσο οχυρωμένος και να είναι κανείς, όταν καταρρέει ο γνώριμος κόσμος γύρω του, τίποτα δεν είναι εύκολο. Όλοι χρειαζόμαστε ένα σημείο αναφοράς για να επιβιώσουμε, ακόμα κι αν δε θέλουμε να το παραδεχτούμε.

Οι ήρωές σας συχνά μοιάζουν να περνούν ένα αόρατο σύνορο και να βρίσκονται σε μια πραγματικότητα που δεν υπακούει πια στους γνώριμους κανόνες. Τι σας ενδιαφέρει περισσότερο σε αυτή τη στιγμή της μετάβασης;

Ακριβώς αυτό που περιγράφετε, δηλαδή το ίδιο το σύνορο. Το σημείο που η πραγματικότητα μπλέκει με τη φαντασία, το πραγματικό με το κατ' επίφαση πραγματικό. Αυτός είναι ο λογοτεχνικός μου χώρος, εκεί κινούνται οι ήρωες μου, σε αυτό το πεδίο μπορούν να δράσουν με άνεση.

Υπάρχουν ταξίδια από τα οποία επιστρέφουμε διαφορετικοί. Υπάρχουν όμως και ταξίδια από τα οποία, κατά κάποιον τρόπο, δεν επιστρέφουμε ποτέ; Έχετε ζήσει ένα τέτοιο ταξίδι;

Ναι, υπάρχουν ταξίδια -ρεαλιστικά μιλώντας- τα οποία έρχονται και επανέρχονται στη μνήμη μου, στην καρδιά μου συνεχώς. Ταξίδια που καθόρισαν την έννοια της φυγής, όπως είπαμε παραπάνω, ταξίδια στα οποία εγώ ήμουν αυτός που ήθελα να είμαι. Από αυτά τα ταξίδια, μπορώ να θυμηθώ ανατριχιαστικές λεπτομέρειες, την αίσθηση που είχα όταν περπατούσα στο δρόμο, ένα τραπεζάκι που ήταν ασταθές σε ένα καφέ ή μια γεύση που την έχω ακόμα στα χείλη μου.

Η Κίνα για μένα είναι ένας τόπος ελευθερίας. Ένας τόπος που έχω την εντύπωση ότι έχει φτιαχτεί για να μπορώ να πηγαίνω εγώ να «παίζω» σαν ένα μικρό παιδί. Ακόμα, μετά από τόσα χρόνια, μου δημιουργεί την ίδια λαχτάρα, το ίδιο δέος και τον ίδιο θαυμασμό. Δεν ξέρω αν είναι η Ιθάκη μου, είμαι όμως βέβαιος ότι θέλω να βρίσκομαι εκεί.

Τα βιβλία σας έχουν ταξιδέψει σε πολλές χώρες και γλώσσες. Όταν ένας ήρωας που γεννήθηκε μέσα στο δικό σας μυαλό συναντά έναν αναγνώστη στην Κίνα, στην Τουρκία ή στη Γαλλία, εξακολουθεί να είναι ο ίδιος ή αποκτά μια άλλη ζωή;

Ελπίζω ότι αποκτά πολλές ζωές, αυτός είναι και ο στόχος της λογοτεχνίας -τουλάχιστον μέσα από τα δικά μου μάτια- η επικοινωνία, η σύνδεση με τους υπόλοιπους ανθρώπους. Εγώ έχω δώσει στον ήρωα μου μια ζωή, αλλά όταν φτάνει στα χέρια του αναγνώστη, μπορεί εκείνος να τον διαχειριστεί όπως θέλει.

Ο Οδυσσέας γνωρίζει ότι κάπου υπάρχει η Ιθάκη του. Ο σύγχρονος άνθρωπος, όμως, μοιάζει πολλές φορές να ταξιδεύει χωρίς να ξέρει τι ακριβώς αναζητά. Πιστεύετε ότι σήμερα έχουμε χάσει περισσότερο τον δρόμο ή τον προορισμό;

Έχω την εντύπωση ότι το χάος και η έλλειψη προορισμού δεν έχει να κάνει μόνο με την εποχή που διανύουμε. Ο σύγχρονος άνθρωπος ναι μεν μοιάζει να ταξιδεύει χωρίς να ξέρει τι αναζητά -θα συμφωνήσω με αυτή τη σκέψη- όμως πάντα θα έχει επιθυμίες, απωθημένα, πάντα θα χτυπάει για κάτι η καρδιά του και θα είναι πρόθυμος να διανύσει λίγα ή πολλά χιλιόμετρα για να το κατακτήσει.

Ακριβώς. Δε θα μπορούσε να είναι διαφορετικά. Ο διαρκής μετατοπισμός της ευτυχίας είναι ένα υγιές φαινόμενο, δεν δηλώνει άγνοια ή έλλειψη στόχου, είναι δράση, αναζήτηση, αγώνας. Το πρόβλημα ξεκινάει από την ώρα που μένουμε ακίνητοι.

Αν αύριο μπορούσατε να φύγετε χωρίς πρόγραμμα, χωρίς εισιτήριο επιστροφής και χωρίς να χρειάζεται να εξηγήσετε σε κανέναν γιατί φεύγετε, πού θα πηγαίνατε -και τι θα θέλατε να αφήσετε πίσω;

Θα πήγαινα κάπου που θα μπορούσε κάποιος να με βρει, θα έκανα δηλαδή μια εικονική, ασφαλή απόδραση. Θα εξαφανιζόμουν με τους δικούς μου όρους, αφού στην πραγματικότητα η επιθυμία μου είναι να ζω ανάμεσα στους ανθρώπους. Αν αποφασίστε να με βρείτε, λοιπόν, θα είμαι κάπου στη βορειοανατολική Κίνα.