Το σώμα δεν γεννιέται ίσο. Γεννιέται βιολογικό. Γίνεται κοινωνικό. Και πάνω του χαράσσονται, αργά και αθόρυβα, οι διαδρομές της τάξης, του εισοδήματος, της εκπαίδευσης, της εργασίας και της εξουσίας.
01
Το σώμα που διαβάζεται
Ο Γάλλος κοινωνιολόγος Pierre Bourdieu ήταν από τους πρώτους που υποστήριξαν ότι το σώμα λειτουργεί ως μορφή κεφαλαίου. Όχι επειδή διαθέτει μια εγγενή αξία, αλλά επειδή η κοινωνία αποφασίζει ποια σώματα ανταμείβονται και ποια περιθωριοποιούνται.
Το βάρος.
Το ύψος.
Το χαμόγελο.
Η φυσική κατάσταση.
Η στάση.
Το ντύσιμο.
Ακόμη και ο τρόπος που κάποιος περπατά ή κάθεται.
Δεν είναι απλές προσωπικές ιδιότητες. Είναι κοινωνικά σήματα. Μέσα από αυτά διαμορφώνονται προσδοκίες, προκαταλήψεις και ευκαιρίες. Το σώμα γίνεται μια γλώσσα που μιλά πριν από εμάς.
Το σώμα ως κεφάλαιο
Ο Bourdieu υποστήριζε ότι:
• το σώμα είναι κοινωνικό προϊόν
• εκπαιδεύεται
• πειθαρχείται
• αξιολογείται
• αποκτά διαφορετική αξία ανάλογα με το κοινωνικό πλαίσιο.
02
Το σώμα θυμάται
Μένουν και στους ιστούς.
Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, η διαφορά στο προσδόκιμο ζωής ανάμεσα στις χώρες με το υψηλότερο και το χαμηλότερο προσδόκιμο φτάνει τα 33 χρόνια. Αλλά η μεγαλύτερη αποκάλυψη βρίσκεται αλλού: άνθρωποι που κατοικούν στην ίδια πόλη μπορούν να έχουν δραματικά διαφορετική υγεία, μόνο και μόνο επειδή γεννήθηκαν σε διαφορετικές γειτονιές.
Η εκπαίδευση, το εισόδημα, η ποιότητα της κατοικίας και η εργασιακή ασφάλεια επηρεάζουν την υγεία περισσότερο ακόμη και από τη γενετική προδιάθεση.
Η ανισότητα δεν μένει έξω από το δέρμα.
Εγγράφεται μέσα του.
Η ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΣΕ ΑΡΙΘΜΟΥΣ
33 χρόνια
διαφορά στο προσδόκιμο ζωής μεταξύ των πιο πλούσιων και των πιο φτωχών χωρών.
13 φορές
μεγαλύτερος κίνδυνος θανάτου πριν από τα 5 χρόνια για παιδιά που γεννιούνται σε χώρες χαμηλού εισοδήματος.
1,8 εκατομμύρια
παιδιά θα μπορούσαν να σωθούν κάθε χρόνο αν μειώνονταν οι κοινωνικές ανισότητες.
03
Η έρευνα που άλλαξε τα πάντα
Το 1967 ξεκινά στη Βρετανία η περίφημη Whitehall Study. Περισσότεροι από 17.000 δημόσιοι υπάλληλοι παρακολουθούνται επί δεκαετίες. Το αποτέλεσμα εκπλήσσει ακόμη και τους επιστήμονες.
Οι εργαζόμενοι που βρίσκονταν χαμηλότερα στην ιεραρχία είχαν 3,6 φορές μεγαλύτερη πιθανότητα να πεθάνουν από στεφανιαία νόσο σε σχέση με τα υψηλόβαθμα στελέχη.
Όχι επειδή κάπνιζαν περισσότερο.
Όχι επειδή είχαν χειρότερη χοληστερόλη.
Αλλά επειδή η κοινωνική τους θέση άφηνε βιολογικό αποτύπωμα.
04
Το στρες γράφει πάνω στο σώμα
Οι επιστήμονες χρησιμοποιούν σήμερα τον όρο allostatic load. Σημαίνει τη συνολική φθορά που προκαλεί το χρόνιο στρες. Η συνεχής οικονομική ανασφάλεια, η επισφαλής εργασία, η αίσθηση ότι δεν ελέγχεις τη ζωή σου, ενεργοποιούν μόνιμα τον οργανισμό.
Η κορτιζόλη αυξάνεται.
Η φλεγμονή γίνεται χρόνια.
Η καρδιά καταπονείται.
Η βιολογική ηλικία επιταχύνεται.
Δύο άνθρωποι μπορεί να έχουν γεννηθεί την ίδια ημέρα.
Κι όμως, το σώμα του ενός να έχει γεράσει πολύ νωρίτερα.
05
Τα δόντια μιλούν
Υπάρχει ίσως ένα σημείο του σώματος που αποκαλύπτει αμέσως την κοινωνική ανισότητα: Το στόμα.
Η πρόσβαση σε προληπτική οδοντιατρική φροντίδα, ορθοδοντική και αισθητικές αποκαταστάσεις εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το εισόδημα.
Ένα χαμόγελο δεν είναι πάντα απλώς αισθητική.
Είναι συχνά κοινωνικό προνόμιο.
ΟΤΑΝ ΤΟ ΣΩΜΑ ΔΗΛΩΝΕ ΤΑΞΗ
Αρχαία Ελλάδα
Το γυμνασμένο σώμα ανήκει στους ελεύθερους πολίτες.
Μεσαίωνας
Η παχυσαρκία είναι ένδειξη πλούτου.
18ος αιώνας
Τα λευκά χέρια δηλώνουν ότι δεν εργάζεσαι.
19ος αιώνας
Οι κορσέδες και τα μικροσκοπικά πέλματα γίνονται σύμβολα κοινωνικής θέσης.
20ός αιώνας
Το μαύρισμα αλλάζει σημασία.
Από σημάδι χειρωνακτικής εργασίας γίνεται σύμβολο διακοπών και ελεύθερου χρόνου.
06
Σήμερα
Σήμερα η παχυσαρκία ακολουθεί αντίστροφη διαδρομή. Στις περισσότερες ανεπτυγμένες χώρες εμφανίζεται συχνότερα στις χαμηλότερες κοινωνικοοικονομικές ομάδες.
Η υγιεινή διατροφή κοστίζει περισσότερο.
Ο ελεύθερος χρόνος λιγοστεύει.
Οι γειτονιές δεν προσφέρουν τις ίδιες δυνατότητες άθλησης.
Το σώμα συνεχίζει να αφηγείται την κοινωνική ιστορία.
Απλώς με διαφορετικό λεξιλόγιο.
Φωτογραφίες: Unsplash/alexander krivitskiy/helen thomas
Πληροφορίες: ΟΟΣΑ/ WHO
