Κάποια φαντάσματα δεν χρειάζονται σκοτάδι για να εμφανιστούν. Κατοικούν στις αναμνήσεις μας, τις επιλογές που δεν κάναμε, στους φόβους που αποφεύγουμε να αντιμετωπίσουμε.
Συνέντευξη στη Βίκυ Διαμάντη
Ο Νίκος Γιαλελής, με αφορμή τη συμμετοχή του στη σειρά «Φαντάσματα» και την παράσταση «Απόψε κανείς δεν πεθαίνει», συνομιλεί με το Άλως για όσα στοιχειώνουν τον σύγχρονο άνθρωπο, αλλά και για εκείνα που μπορούν να τον απελευθερώσουν. Από το χιούμορ ως τρόπο συμφιλίωσης με τον θάνατο μέχρι τη βία, την εξουσία και την ψευδαίσθηση της ατομικής ευημερίας, η συζήτηση διασχίζει τις φωτεινές και σκοτεινές πλευρές της ανθρώπινης ύπαρξης.
Και κάπου ανάμεσα στη νυχτερινή σιωπή, που τόσο αγαπά, και στην αγωνία για έναν κόσμο που μοιάζει να χάνει την πίστη του στους ανθρώπους, αναδύεται μια απλή αλλά ουσιαστική απάντηση: αν υπάρχει κάτι που αξίζει να διασωθεί από τα σκοτάδια της εποχής μας, αυτό είναι η αλληλεγγύη.
Στη σειρά «Φαντάσματα» οι νεκροί εξακολουθούν να κατοικούν στον κόσμο των ζωντανών. Αν αφήσουμε στην άκρη το μεταφυσικό στοιχείο, μήπως τελικά όλοι συγκατοικούμε με τα δικά μας φαντάσματα; Ανθρώπους, αναμνήσεις, επιλογές και εκκρεμότητες που αρνούνται να μας εγκαταλείψουν;
Νομίζω πως καθετί που ζούμε μας συντροφεύει για πάντα και μας διαμορφώνει σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό: είναι πάντα εκεί, αόρατο, να καθορίζει τις επιλογές, τις συμπάθειες, τις αντιπάθειες, τους φόβους, τα όνειρά μας. Το θέμα είναι αν μπορούμε να βρίσκουμε κάθε φορά το θάρρος να κοιτάζουμε κατάματα αυτά τα «φαντάσματά» μας και να κάνουμε ειρήνη μαζί τους.
Το χιούμορ είναι ένας τρόπος να ξορκίζουμε όσα μας τρομάζουν. Πιστεύετε ότι γελάμε με τον θάνατο και το μεταφυσικό επειδή έχουμε συμφιλιωθεί μαζί τους ή ακριβώς επειδή αδυνατούμε να τα αντιμετωπίσουμε κατάματα;
Όσο και αν εκλογικεύσει κανείς το μεταφυσικό και τον θάνατο, όσο κι αν συμφιλιωθεί μαζί τους, δεν παύουν, θεωρώ, να είναι πεδία που υπερβαίνουν τη γνώση και τον έλεγχό μας. Πρόκειται για ζητήματα απόλυτα και σοβαρά, και καθετί απόλυτο και σοβαρό αποτελεί ταυτόχρονα το ιδανικότερο υλικό για καλό και πραγματικό χιούμορ.
Άρα ναι, οπωσδήποτε αδυνατούμε να τα αντιμετωπίσουμε κατάματα, αλλά πιστεύω πως το να μπορέσουμε να γελάσουμε μ’ αυτά είναι η μόνη ελπίδα να κάνουμε ειρήνη με το εφήμερο της ύπαρξής μας και, συνεπώς, να σταματήσουμε να παίρνουμε τον εαυτό μας και πολύ στα σοβαρά. Και το να πάρει κανείς τον εαυτό του στα σοβαρά, κατά τη δική μου ταπεινή γνώμη, είναι η αρχή του πιο αληθινού και ουσιαστικού θανάτου όσα χρόνια κι αν του χαριστούν τελικά στην επιφάνεια του πλανήτη.
Η νύχτα έχει μια παράξενη ιδιότητα: όταν ο κόσμος ησυχάζει, οι σκέψεις μας αποκτούν μεγαλύτερη ένταση. Εσείς τι συναντάτε στη σιωπή της νύχτας; Είναι ένας χρόνος ελευθερίας και δημιουργίας ή η στιγμή που εμφανίζονται οι πιο δύσκολες ερωτήσεις;
Αγαπώ τη νύχτα πολύ. Eίναι για μένα η καλύτερη στιγμή να σκεφτεί κανείς ήρεμα, να γράψει, να διαβάσει, να κάνει ωραίες συζητήσεις, ακόμα και να περπατήσει το ήρεμο κέντρο μιας πόλης. Όλα είναι διαφορετικά και κάπως πιο ελεύθερα και διαυγή, για μένα, τη νύχτα.
Πόσο από τη ζωή μας ξοδεύουμε προσπαθώντας να ξεχάσουμε ότι είμαστε θνητοί;
Μα τα πάντα γύρω μας, στον δικό μας πολιτισμό τουλάχιστον, του «δυτικού κόσμου» (αν υποθέσουμε κάπως αισιόδοξα ότι σ’ αυτόν ανήκουμε κι εμείς), δεν προσπαθούν να μας κάνουν να το ξεχάσουμε; «Αιώνια» νεότητα, αποφυγή του πόνου, των αρνητικών σκέψεων, καμιά φορά και της ίδιας της θέας του πόνου άλλων ή του θανάτου σε τόσα άλλα σημεία του πλανήτη και τόσο κοντά μας, στο να ξεχάσουμε τη θνητότητά μας δεν μοιάζουν να αποσκοπούν; Ωστόσο ο φόβος του θανάτου πιστεύω ότι μπορεί –και προσωπικά το παλεύω– αντί για εμπόδιο να γίνει κίνητρο για ζωή.
Σεξ, βία, εξουσία, πίστη και αγάπη. Πέντε δυνάμεις που διαμορφώνουν τις ανθρώπινες σχέσεις και συχνά συγκρούονται μεταξύ τους. Ποια θεωρείτε ότι καθορίζει περισσότερο τη σύγχρονη κοινωνία και ποια είναι εκείνη που απουσιάζει περισσότερο από τη ζωή μας;
Νομίζω πως όπου κι αν κοιτάξουμε γύρω μας η βία είναι άμεσα ορατή, είναι, πιστεύω, μια ολόκληρη κουλτούρα βίας, εν πολλοίς, η κουλτούρα μας. Συχνότατα πρόκειται για βία της εξουσίας, κρατικής ή άλλης, αν και έχει η εξουσία τους τρόπους να μην είναι πάντα άμεσα ορατή. Θα έλεγα λοιπόν πως την σύγχρονη κοινωνία καθορίζουν κατά τη γνώμη μου η παρουσία της βίας και της εξουσίας και μια απουσία: εκείνη της πίστης σε κάτι καλύτερο για το μέλλον, της πίστης στους ανθρώπους.
Ζούμε σε μια εποχή όπου η βία συχνά κανονικοποιείται, η εξουσία επιβάλλεται και η ανθρώπινη επαφή δοκιμάζεται. Πιστεύετε ότι ο σύγχρονος άνθρωπος γίνεται σταδιακά πιο σκληρός ή ότι απλώς έχουν καταρρεύσει τα προσχήματα που έκρυβαν ανέκαθεν τη σκοτεινή πλευρά του;
Φαντάζομαι πως πολιτισμός και κοινωνική συνύπαρξη σημαίνει έλεγχος, συνειδητοποίηση, επεξεργασία, οριοθέτηση και «δημιουργική» διαχείριση της, οπωσδήποτε εγγενούς στην ανθρώπινη φύση, σκοτεινής μας πλευράς. Εκείνο που, προσωπικά, βλέπω να κανονικοποιείται, είναι η παντελής περιφρόνηση κάθε είδους κοινωνικού συμβολαίου, κάθε ιδέας που θα μας θύμιζε ότι ζούμε μαζί επειδή το έχουμε προκρίνει ως τον αποτελεσματικότερο τρόπο για την επιβίωση μας ως μονάδων και ως είδους, επειδή το έχουμε συνειδητά (υποτίθεται) επιλέξει και έχουμε ιστορικά κατακτήσει τρόπους να διαπραγματευόμαστε τους όρους της συμβίωσης αυτής.
Νομίζω ότι χάρη σε μια πολύ εύθραυστη και μάλλον επίπλαστη βιτρίνα «ευημερίας» και τεντώνοντας ως εκεί που δεν παίρνει την έννοια του «ατομικού» όπως μας την πουλά ο νεοφιλελευθερισμός, χάνουμε την μπάλα όλο και περισσότερο. Ή γερνώ και τα βλέπω έτσι. Ίσως κι αυτό...
Τι σημαίνει όμως να είναι κανείς πραγματικά ελεύθερος; Να μπορεί να κάνει όσα επιθυμεί ή να έχει το θάρρος να αρνείται όσα του επιβάλλονται;
Για μένα; Το να είναι συνειδητός στις επιλογές που κάνει ανάμεσα στους δύο πόλους που αναφέρετε και να τις υπερασπίζεται με θάρρος, αποδεχόμενος ότι ίσως να μην τα καταφέρει τελικά στο βαθμό που νομίζει ή που θα ήθελε.
Αν μπορούσατε να σώσετε ένα μόνο πράγμα από τα σκοτάδια της εποχής μας, ποιο θα ήταν αυτό;
Η αλληλεγγύη.
* Ο Νίκος Γιαλελής πρωταγωνιστεί στη σειρά «Φαντάσματα» του Star και παίζει στη θεατρική παράσταση «Απόψε κανείς δεν πεθαίνει» στο Θέατρο Μπέλλος.

