Υπάρχουν χαρτιά που κιτρινίζουν αθόρυβα μέσα σε συρτάρια, ανάμεσα σε παλιές φωτογραφίες και ξεχασμένες αποδείξεις. Τα αγγίζεις και νιώθεις κάτω από τα δάχτυλά σου την τραχιά υφή του χρόνου. Μυρίζουν σκόνη, μελάνι και κλειστές αίθουσες. Κι όμως, μόλις ανοίξουν, παύουν να είναι απλώς καθημερινά αντικείμενα. Γίνονται πόρτες που τρίζουν και ανοίγουν σε μια ολόκληρη εποχή.

Έτσι είναι τα θεατρικά προγράμματα της δεκαετίας του ’70. Μικρά χάρτινα απομεινάρια παραστάσεων που κάποτε γέμιζαν τις αίθουσες με φώτα, φωνές και προσμονή. Στις σελίδες τους συναντιούνται σπουδαίοι ηθοποιοί, σκηνοθέτες, συγγραφείς και δημιουργοί. Ασπρόμαυρες φωτογραφίες, ευφάνταστα εξώφυλλα, περίτεχνες γραμματοσειρές και τίτλοι που υπόσχονται γέλιο, συγκίνηση ή περιπέτεια. Κάθε πρόγραμμα έχει τη δική του προσωπικότητα, όπως ακριβώς και η παράσταση που εκπροσωπεί.

Τα ξεφυλλίζεις και σχεδόν ακούς τον υπόκωφο θόρυβο της πλατείας πριν σβήσουν τα φώτα. Τις ψιθυριστές κουβέντες, το τρίξιμο των καθισμάτων, τα βιαστικά βήματα των τελευταίων θεατών. Μόνο που αυτά τα μικρά έντυπα δεν διασώζουν αποκλειστικά τη μνήμη μιας παράστασης. Κουβαλούν κάτι πολύ μεγαλύτερο: την αισθητική, τις συνήθειες, τις επιθυμίες και τις αντιφάσεις μιας ολόκληρης κοινωνίας.

Η δεκαετία του ’70 είναι άλλωστε μια περίοδος έντονων μεταβολών. Από τα χρόνια της δικτατορίας στη Μεταπολίτευση, η ελληνική κοινωνία αλλάζει, αναζητά νέες εκφράσεις, δοκιμάζει διαφορετικούς τρόπους ψυχαγωγίας. Το θέατρο άλλοτε συνομιλεί με τις πολιτικές και κοινωνικές ανησυχίες και άλλοτε προσφέρει την πολυπόθητη απόδραση από την καθημερινότητα. Και τα προγράμματά του, χωρίς απαραίτητα να το επιδιώκουν, καταγράφουν κάτι από αυτή τη διαδρομή.

Αστέρια, αστροναύτες και ντίσκο μιούζικαλ

Ο Γιώργος Κωνσταντίνου φιγουράρει στο εξώφυλλο ενός προγράμματος, πρωταγωνιστώντας σε ένα «ντίσκο μιούζικαλ». Η ντίσκο έχει εισβάλει στη διασκέδαση και το θέατρο δεν μένει αμέτοχο. 

Στο Θέατρο Φλόριντα, ένας πολυμελής θίασος με τη Νόρα Βαλσάμη, τη Μαίρη Χρονοπούλου, τον Σωτήρη Μουστάκα, τον Κώστα Καρρά και τον Δημήτρη Νικολαΐδη αναζητά την «Οδό Ευκαιρίας».

Λίγο παρακάτω, σε ένα άλλο πρόγραμμα, μας περιμένει μια εικόνα σχεδόν σουρεαλιστική. Η Μάρω Κοντού, ο Λάμπρος Κωνσταντάρας και ο Νίκος Ρίζος ποζάρουν ως αστροναύτες για το θέατρο Μετροπόλιταν. Η διαστημική εποχή συναντά την ελληνική κωμωδία και τρεις δημοφιλείς πρωταγωνιστές ετοιμάζονται για τη δική τους θεατρική απογείωση.

Σε άλλες σελίδες, η Έλενα Ναθαναήλ και η Μάρω Κοντού αφήνουν προσωπικά σημειώματα, προσφέροντας στους θεατές κάτι περισσότερο από μια φωτογραφία ή ένα τυπικό βιογραφικό. 

Στο Θέατρο Παρκ ανεβαίνουν τα «Κουρδιστά ανθρωπάκια», ένας ακόμη τίτλος που διασώζεται μέσα από το χαρτί.

Τα ονόματα διαδέχονται το ένα το άλλο, οι φωτογραφίες εναλλάσσονται, τα εξώφυλλα διεκδικούν την προσοχή. Είναι μια εποχή που οι πρωταγωνιστές έχουν τη δική τους ξεχωριστή λάμψη και το θεατρικό πρόγραμμα αποτελεί μέρος της εμπειρίας της εξόδου. 

Ο θεατής δεν αγοράζει απλώς ένα έντυπο με τους συντελεστές. Παίρνει μαζί του ένα μικρό κομμάτι από τη βραδιά του.

Και καθώς οι σελίδες γυρίζουν, ανάμεσα στους ηθοποιούς και τους τίτλους των έργων, εμφανίζονται ξαφνικά αυτοκίνητα, αρώματα, εντομοκτόνα, αεροσυνοδοί, έπιπλα και υποσχέσεις για την τέλεια σιλουέτα. Η παράσταση κάνει διάλειμμα και μια άλλη Ελλάδα βγαίνει στο προσκήνιο.

Διάλειμμα για… διαφημίσεις

Εδώ τα θεατρικά προγράμματα αποκτούν μια απρόσμενη γοητεία. Οι διαφημίσεις τους μοιάζουν με μικρές βιτρίνες της εποχής, αποκαλύπτοντας τι αγόραζαν οι Έλληνες, τι επιθυμούσαν και πώς φαντάζονταν μια καλύτερη, πιο μοντέρνα ζωή.

Αυτοκίνητα, αρώματα, έπιπλα, μοκέτες, μπουτίκ, ακόμη και υπηρεσίες ιδιωτικών ντετέκτιβ διεκδικούν μια θέση ανάμεσα στις φωτογραφίες των πρωταγωνιστών. Ορισμένες μπουτίκ, μάλιστα, δεν περιορίζονται στη διαφήμιση των δημιουργιών τους, αλλά ντύνουν και τις ίδιες τις πρωταγωνίστριες. Η μόδα περνά από τη βιτρίνα στη σκηνή και από τη σκηνή στις επιθυμίες των θεατριών.

Ξεχωριστή παρουσία έχει το εντομοκτόνο Ντραμμερ, που υπόσχεται να απαλλάξει τα σπίτια από τους ανεπιθύμητους επισκέπτες. Η διαφημιστική λεζάντα το παρουσιάζει ως προϊόν με αρωματικά φυτά, «ακίνδυνο για τον άνθρωπο αλλά εξοντωτικό με τα έντομα». Μια διαβεβαίωση χαρακτηριστική της διαφημιστικής γλώσσας εκείνων των χρόνων, όταν οι ισχυρισμοί για την ασφάλεια των προϊόντων διατυπώνονταν με αξιοθαύμαστη αυτοπεποίθηση.

Η Ολυμπιακή Αεροπορία προσκαλεί το κοινό σε ταξίδια, με τις αεροσυνοδούς να πρωταγωνιστούν στις διαφημιστικές φωτογραφίες. Κομψές, καλοχτενισμένες, με τις χαρακτηριστικές στολές τους, εκπροσωπούν τη γοητεία των αεροπορικών ταξιδιών, που εξακολουθούν να διατηρούν κάτι από την αίγλη και το μυστήριο ενός κόσμου όχι ακόμη προσιτού σε όλους. Η εικόνα τους γίνεται ταυτόχρονα υπόσχεση περιπέτειας και πρότυπο γυναικείας κομψότητας.

Και επειδή η ομορφιά έχει πάντοτε τη δική της θέση στη διαφήμιση, δεν λείπουν οι υποσχέσεις για το ιδανικό σώμα. Το Silhouette παρουσιάζει μια «επαναστατική μέθοδο ταχύτατου αδυνατίσματος», απευθυνόμενο σε όσες επιθυμούν να αποκτήσουν τη λεπτή σιλουέτα που επιβάλλουν τα πρότυπα της εποχής. Οι δεκαετίες περνούν, οι μέθοδοι αλλάζουν, οι υποσχέσεις όμως παραμένουν εντυπωσιακά οικείες. Μόνο τα μέσα με τα οποία επιχειρείται το πολυπόθητο αδυνάτισμα εξελίσσονται.

Ραδιοκασετόφωνα και τηλεοράσεις διεκδικούν επίσης το ενδιαφέρον του κοινού. Η τεχνολογία αποκτά όλο και μεγαλύτερη θέση στην καθημερινότητα, τα ηλεκτρονικά είδη γίνονται αντικείμενα επιθυμίας και το σπίτι μετατρέπεται σταδιακά σε έναν μικρό χώρο προσωπικής ψυχαγωγίας. Το θέατρο διαφημίζει, κατά κάποιον τρόπο, και τους μελλοντικούς ανταγωνιστές του: τις συσκευές που θα κρατούν όλο και περισσότερους ανθρώπους στο σπίτι.

Μέσα σε λίγες σελίδες, λοιπόν, ξεδιπλώνεται μια ολόκληρη κοινωνία. Οι καταναλωτικές της φιλοδοξίες, τα πρότυπα ομορφιάς, η γοητεία της τεχνολογίας, η ανάγκη για διασκέδαση, η επιθυμία για ταξίδια και μια καλύτερη ζωή. Όσα συμβαίνουν έξω από τη θεατρική αίθουσα βρίσκουν τον τρόπο να εισχωρήσουν στο πρόγραμμα της παράστασης.

Κι έτσι, το μικρό έντυπο που κάποτε μας έδινε η ταξιθέτρια στην είσοδο αποκτά μια δεύτερη, απρόσμενη αξία. Δεν μας λέει μόνο ποιος έπαιζε, ποιος σκηνοθετούσε ή ποιο έργο ανέβαινε. Μας αποκαλύπτει ποιοι κάθονταν απέναντι από τη σκηνή, τι τους γοήτευε, τι τους απασχολούσε και τι ονειρεύονταν.

Γιατί, τελικά, σε αυτά τα κιτρινισμένα χαρτιά διασώζονται δύο παραστάσεις. Εκείνη που παιζόταν μπροστά στα μάτια των θεατών και μια άλλη, πολύ μεγαλύτερη, που συνεχιζόταν καθημερινά στους δρόμους, στα σπίτια, στις βιτρίνες και στις ζωές τους.

Η πρώτη κατέβασε αυλαία. Η δεύτερη εξακολουθεί να παίζεται, με διαφορετικούς πρωταγωνιστές.