Με ιστορία αιώνων, τα παραβάν και οι κουρτίνες εξακολουθούν να ορίζουν μικρούς ιδιωτικούς κόσμους, μεταμορφώνοντας τον χώρο χωρίς να χτίζουν τοίχους.

Μια κουρτίνα τραβιέται, ένα παραβάν ξεδιπλώνεται. Το δωμάτιο αποκτά διαφορετικά όρια, μια γωνιά απομονώνεται, κάτι κρύβεται και κάτι άλλο έρχεται στο προσκήνιο. Εκεί όπου το βλέμμα συναντούσε ένα γραφείο γεμάτο χαρτιά, εμφανίζεται τώρα μια ζωγραφισμένη επιφάνεια. Ένας ενιαίος χώρος αποκτά μια προστατευμένη θέση για διάβασμα. Το κρεβάτι αποσύρεται πίσω από ένα ύφασμα και το καθιστικό επανέρχεται στον δικό του ρυθμό.

Η ιδέα έχει μακρά διαδρομή. Η παράδοση των πτυσσόμενων παραβάν μεταφέρεται από την Κίνα στην Ιαπωνία, όπου εξελίσσεται σε ιδιαίτερη μορφή διακοσμητικής τέχνης. Μια ιστορική αναφορά καταγράφει ότι το 686 ο βασιλιάς του κορεατικού βασιλείου Σίλα προσφέρει ένα παραβάν στην ιαπωνική αυλή -τεκμήριο της κυκλοφορίας αυτών των αντικειμένων ανάμεσα στους πολιτισμούς της Ανατολικής Ασίας.

Στην Ιαπωνία, τα byōbu λειτουργούν ως έπιπλα και ως ζωγραφικές επιφάνειες. Η ονομασία τους συνδέεται με την προστασία από τον άνεμο, ενώ η χρήση τους περιλαμβάνει τον διαχωρισμό μεγάλων χώρων σε μικρότερες περιοχές για ύπνο ή αλλαγή ενδυμάτων. Οι επιφάνειες με φύλλα χρυσού αντανακλούν το διαθέσιμο φως, ζωντανεύοντας το εσωτερικό μαζί με τις παραστάσεις που φιλοξενούν.

Το παραβάν αποκτά έτσι μια διπλή παρουσία: ορίζει τον χώρο και ταυτόχρονα του προσφέρει μια εικόνα. Ένα ζωγραφισμένο τοπίο απλώνεται από φύλλο σε φύλλο σαν πανοραμική σκηνή. Άνθη, πουλιά και αρχιτεκτονικές συνθέσεις μετατρέπουν το χρηστικό αντικείμενο σε επιφάνεια αφήγησης. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν τα ιαπωνικά παραβάν «Άνθη και χόρτα των τεσσάρων εποχών», του κύκλου του Kanō Mitsunobu, από την περίοδο Momoyama, 1573–1615: μελάνι, χρώμα και χρυσός πάνω σε χαρτί, σε δύο εξάφυλλες κατασκευές.

Η κουρτίνα: ο χώρος σε πτυχώσεις

Ο αέρας μπαίνει από το ανοιχτό παράθυρο και σηκώνει ελαφρά την κουρτίνα. Για λίγα δευτερόλεπτα, το δωμάτιο μοιάζει να αναπνέει μαζί της. Το ύφασμα εισάγει κίνηση ανάμεσα στα σταθερά αντικείμενα, ενώ οι πτυχώσεις του αλλάζουν όψη καθώς μετατοπίζεται το φως.

Η ιστορία των υφασμάτων στο εσωτερικό του σπιτιού εκτείνεται πολύ πέρα από το παράθυρο. Στα κρεβάτια με ουρανό, τα υφασμάτινα παραπετάσματα σχηματίζουν έναν χώρο μέσα στον χώρο. Ένα εντυπωσιακό ιστορικό παράδειγμα είναι το αγγλικό Great Bed of Ware, κατασκευασμένο γύρω στο 1590 και σήμερα στη συλλογή του Victoria and Albert Museum. Η ξυλόγλυπτη κατασκευή συνδυαζόταν με πλούσια υφασμάτινη επένδυση, δημιουργώντας ένα ιδιαίτερα θεατρικό αποτέλεσμα στο φως των κεριών. Τα υφάσματα που το συνοδεύουν σήμερα στο μουσείο είναι σύγχρονες αναπαραγωγές των αρχικών.

Στον 19ο αιώνα, ο William Morris δίνει στα υφάσματα κεντρική θέση στη διαμόρφωση του εσωτερικού. 

Η παραγωγή της εταιρείας του περιλαμβάνει κουρτίνες, υφασμάτινες επενδύσεις και portières, δηλαδή παραπετάσματα που κρέμονται σε πόρτες ή ανοίγματα. 

Το σχέδιο «Peacock and Dragon», του 1878, είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της σύνδεσης ανάμεσα στο καθημερινό αντικείμενο, το διακοσμητικό μοτίβο και την ιστορική έμπνευση.

Στο σημερινό σπίτι, η διαφάνεια, το βάρος και η ύφανση παραμένουν καθοριστικά. Μια λεπτή κουρτίνα φιλτράρει το φως, ενώ ένα πυκνότερο ύφασμα περιορίζει περισσότερο τη θέα. Το βελούδο δίνει βάθος στις πτυχώσεις· το λινό προσφέρει πιο ανεπιτήδευτη όψη. Μια κουρτίνα κοντά στην οροφή τονίζει την κατακόρυφη διάσταση του δωματίου, ενώ μια μεγάλη χρωματιστή επιφάνεια μπορεί να καθορίσει ολόκληρη την ατμόσφαιρά του.

Κρύβω, αποκαλύπτω, μετακινώ

Η ανάγκη να οργανώνουμε διαφορετικές λειτουργίες μέσα στον ίδιο χώρο συνδέει τις ιστορικές χρήσεις με τη σύγχρονη κατοίκηση. 

Ένα παραβάν μπορεί να ορίσει τη θέση εργασίας στο καθιστικό και, όταν η ημέρα τελειώνει, να καλύψει την οθόνη και τα χαρτιά. Μια κουρτίνα σε οδηγό οροφής απομονώνει προσωρινά τον χώρο ύπνου. 

Οι επιλογές των υλικών προσφέρουν διαφορετικές δυνατότητες. Το ξύλο δίνει σαφές περίγραμμα, το διάτρητο μέταλλο αφήνει αποσπασματικές εικόνες να περάσουν από την άλλη πλευρά, ενώ το ύφασμα ή ένα ημιδιαφανές χαρτί μαλακώνουν οπτικά το όριο. 

Για να καλυφθούν ανοιχτά ράφια ή μια αποθηκευτική γωνιά, χρειάζεται μεγαλύτερη αδιαφάνεια. Για να υποδειχθεί απλώς μια διαφορετική χρήση, μπορεί να αρκεί μια πιο ανοιχτή κατασκευή.

Το ζητούμενο είναι η σωστή κλίμακα και θέση: να διατηρούνται τα περάσματα και το φως, να ανοίγουν εύκολα τα φύλλα, να μετακινείται άνετα το ύφασμα. Πρόκειται κυρίως για οπτικά όρια· η ηχητική απομόνωση απαιτεί διαφορετικές λύσεις.

Όταν το διαχωριστικό γίνεται πρωταγωνιστής

Ένα παραβάν μπορεί να παραμένει ανοιχτό ακόμη κι όταν δεν υπάρχει τίποτα να κρύψει. Η ζωγραφική του, η υφή ή η γλυπτική μορφή του αρκούν για να οργανώσουν τη σύνθεση του δωματίου. Πίσω από έναν καναπέ γίνεται φόντο, σε μια άδεια γωνιά προσθέτει βάθος, κοντά σε μια φωτεινή επιφάνεια δημιουργεί έναν διάλογο ανάμεσα στα συμπαγή μέρη και τα ανοίγματά του.

Το ίδιο συμβαίνει με μια κουρτίνα που απλώνεται σε ολόκληρο τον τοίχο. Το χρώμα της γίνεται μέρος της αρχιτεκτονικής εικόνας του χώρου, οι πτυχώσεις της δέχονται το φως και η κίνησή της αλλάζει την καθημερινή μας θέα.

Από τα ζωγραφισμένα παραβάν της Ανατολικής Ασίας μέχρι τα υφασμάτινα παραπετάσματα των ευρωπαϊκών εσωτερικών και τις σημερινές ευέλικτες εφαρμογές, το σπίτι βρίσκει τρόπους να προσαρμόζεται στους ανθρώπους του. Άλλοτε ανοίγει για να τους φέρει κοντά και άλλοτε προσφέρει μια μικρή κρυψώνα. Με μια κίνηση, το σκηνικό αλλάζει.