Ένας τόπος φιλοξενίας, περισυλλογής και επιστροφής στον εαυτό. Ένα έργο που παραμένει στο χαρτί, αλλά ίσως ακριβώς γι’ αυτό εξακολουθεί να ταξιδεύει για έναν κόσμο που δεν υπάρχει ακόμη.

Το σπίτι πριν από την Ιθάκη

Πριν επιστρέψει στην Ιθάκη, ο Οδυσσέας φτάνει ναυαγός στο νησί των Φαιάκων. Εκεί συναντά τη Ναυσικά, βρίσκει φιλοξενία και παίρνει τα εφόδια που χρειάζεται για το τελευταίο μέρος του ταξιδιού του. Από αυτή την ομηρική στάση γεννιέται η ιδέα της Casa Odyssia: μιας κατοικίας που δεν αντιμετωπίζεται απλώς ως τόπος διαμονής, αλλά ως προσωρινό καταφύγιο ενός σύγχρονου Οδυσσέα.

Ο αρχιτέκτονας και ιδρυτής του αρχιτεκτονικού γραφείο KRAK. architects Κωνσταντίνος Σταθόπουλος εξηγεί: «Η δική μου Ιθάκη δεν ήταν εξαρχής ένας συγκεκριμένος προορισμός. Όταν ξεκίνησα να σχεδιάζω την Casa Odyssia, με ενδιέφερε η ιδέα ενός ανθρώπου που απομακρύνεται από τον θόρυβο της πόλης και αναζητά έναν τόπο για να σταθεί, να ηρεμήσει, να ξαναβρεί τον εαυτό του. Ο Οδυσσέας αποτελεί το παγκόσμιο αρχέτυπο αυτής της εσωτερικής αναζήτησης. Η Ιθάκη δεν ήταν τόσο ο τελικός τόπος, όσο η ίδια η διαδρομή προς αυτόν. Και ίσως αυτό είναι που με ενδιαφέρει περισσότερο και στην αρχιτεκτονική· η διαδικασία της ανακάλυψης μέσα από τη διαδρομή».

Η σιωπή, το φως και η σκιά

Αυτή η αναζήτηση περνά και από κάτι που στη σύγχρονη καθημερινότητα μοιάζει σχεδόν πολυτέλεια: τη σιωπή και την παύση. Στην Casa Odyssia το κενό δεν είναι απουσία και η σκιά δεν αποτελεί το αντίθετο του φωτός. Το ένα αποκτά νόημα μέσα από το άλλο.

«Ζούμε σε μία εποχή που χαρακτηρίζεται από έντονη δυσανεξία στο κενό, στη σιωπή και στην παύση. Εμένα, ωστόσο, με ενδιαφέρει το κενό όσο και το πλήρες· η σκιά όσο και το φως. Στην Ιλιάδα, στην περίφημη “προσευχή” του Αίαντα, όταν οι Αχαιοί μάχονται και βλέπουν τον ουρανό να σκοτεινιάζει, καταλαβαίνουν ότι έρχεται το τέλος τους, αποδέχονται τη μοίρα τους, αλλά ζητάνε από τους θεούς να πεθάνουν στο φως: “ἐν δὲ φάει καὶ ὄλεσσον”. Η δίψα αυτή των αρχαίων για τη γνώση αποτελεί το θεμέλιο του δυτικού πολιτισμού» εξηγεί ο κ. Σταθόπουλος και συνεχίζει:

«Η βαθύτερη σημασία της σκιάς ως το απαραίτητο, συμπληρωματικό εννοιολογικό εργαλείο για να αναδειχθεί το ίδιο το φως, δηλαδή η διονυσιακή πλευρά των πραγμάτων, παραμερίστηκε από τη Δύση. Η Οδύσσεια είναι ίσως το κορυφαίο παράδειγμα για το πώς οι αρχαίοι έδωσαν βάρος στην σκιά, στο κενό και στον εσωτερικό κόσμο. Στο πρόσωπο του Οδυσσέα βλέπουμε τη μετάβαση από τον “Κανένα” στον “Έναν” που κρύβουμε μέσα μας. Για να σταθεί κανείς όρθιος και να φωνάξει το όνομά του με αυτογνωσία, πρέπει πρώτα να τολμήσει το ταξίδι στα ενδότερα της δικής του ύπαρξης».

Η αρχιτεκτονική ως διαδρομή

Στην Casa Odyssia ο επισκέπτης δεν βλέπει το σπίτι με μία ματιά. Πρέπει να το ανακαλύψει. Μπαίνει από την επάνω πλευρά του οικοπέδου, κινείται ανάμεσα στους όγκους και αφήνει το τοπίο να αποκαλυφθεί σταδιακά, ώσπου να συναντήσει τη μεγάλη θέα προς τον ορίζοντα.

Ένα έργο δεν χρειάζεται να χτιστεί για να υπάρξει

Η Casa Odyssia παραμένει μέχρι σήμερα στο επίπεδο του σχεδιασμού. Όμως ο Κωνσταντίνος Σταθόπουλος αμφισβητεί την ιδέα ότι η αρχιτεκτονική αποκτά αξία μόνο τη στιγμή που μετατρέπεται σε ύλη.

«Θα έλεγα ότι η αρχιτεκτονική δεν αρχίζει όταν πέσει το πρώτο σκυρόδεμα. Υπάρχουν κτίρια που υλοποιούνται, ολοκληρώνονται και τελικά δεν αφήνουν κανένα θετικό αποτύπωμα στη συλλογική μνήμη. Και στον αντίποδα, υπάρχουν έργα που δεν απέκτησαν ποτέ υλική υπόσταση, αλλά κατάφεραν να μετακινήσουν συθέμελα τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε και σκεφτόμαστε τον χώρο».

Πόσο μπροστά πρέπει να κοιτάζει ένας αρχιτέκτονας;

Ο αρχιτέκτονας Κωνσταντίνος Σταθόπουλος

«Ο αρχιτέκτονας οφείλει να βρίσκεται λίγο μπροστά από το παρόν. Όχι όμως για να προβλέψει το μέλλον σαν προφήτης, αλλά για να το φανταστεί. Ωστόσο το “μπροστά” είναι σχετικό. Πολύ φοβάμαι ότι σήμερα το μπροστά έχει πάρει μία υφή αυταξίας, χωρίς ωστόσο να γνωρίζουμε πώς θα διαμορφωθεί στον χρόνο. Ένας καθηγητής μας στο Πολυτεχνείο έλεγε: “Για να πας μπροστά, καλό είναι να κάνεις ένα βήμα πίσω πρώτα. Το καινούργιο δεν είναι απαραίτητα και καλό”». 

«Κάθε εποχή έχει τις δικές της ανάγκες, αλλά έχει και ανάγκες που ακόμη δεν έχει διατυπώσει. Εκεί βρίσκεται ίσως ο ρόλος της αρχιτεκτονικής· να αντιλαμβάνεται αυτό που έρχεται πριν ακόμη αποκτήσει όνομα. Κάθε γενιά, άλλωστε, έχει ανάγκη να ονειρευτεί και να χτίσει τους δικούς της “Παρθενώνες”».

Casa και Odyssia: Η επιστροφή και η περιπλάνηση

Ακόμη και το όνομα του έργου περιέχει δύο φαινομενικά αντίθετες κινήσεις: το σπίτι και το ταξίδι.

«Η Κέρκυρα είναι το νησί των Φαιάκων. Εκεί φτάνει ο Οδυσσέας, εκεί φιλοξενείται, εκεί βρίσκει για λίγο έναν τόπο προστασίας πριν συνεχίσει το ταξίδι του προς την Ιθάκη. Αυτό ακριβώς ήθελα να είναι και η κατοικία· ένας σύγχρονος τόπος φιλοξενίας για έναν σύγχρονο Οδυσσέα. Ένα καταφύγιο από την ένταση της καθημερινότητας, ένας σταθμός ξεκούρασης και περισυλλογής» εξηγεί και στη συνέχεια αναλύει:

«Το “Casa” είναι το σπίτι, το οικείο. Το “Odyssia” είναι η διαδρομή, η περιπλάνηση, η αναζήτηση, και ίσως αυτή η αντίθεση να είναι τελικά και η ουσία της κατοικίας: να επιστρέφεις κάπου για να μπορέσεις να συνεχίσεις να ταξιδεύεις».

Η Ιθάκη που δεν πρέπει να φτάσουμε

«Με ενδιαφέρει περισσότερο η αναζήτηση παρά η κατάκτηση ενός συγκεκριμένου ύφους. Γιατί αν κάποια στιγμή πιστέψεις ότι βρήκες την Ιθάκη σου, ίσως σταματήσεις να ταξιδεύεις. Αναζητώ μια αρχιτεκτονική που να είναι ταυτόχρονα αυστηρή και ελεύθερη. Να έχει ρίζες στον τόπο, αλλά να μην τον μιμείται. Να μπορεί να είναι δωρική χωρίς να είναι απλοϊκή, σύγχρονη χωρίς να είναι εφήμερη. Αλλά, κυρίως, να έχει μέσα της “λογισμό και όνειρο”», λέει στο Άλως και προσθέτει: 

«Ίσως τελικά η Ιθάκη του αρχιτέκτονα να μην είναι ένα συγκεκριμένο έργο. Να είναι η προσπάθεια να πλησιάζει κάθε φορά λίγο περισσότερο αυτό που έχει μέσα του και ακόμη δεν έχει καταφέρει να εκφράσει». 

Πηγή φωτογραφιών: KRAK. architects